Jak korzystać ze zbiorów bibliotecznych podczas pisania pracy dyplomowej?

Pisanie pracy licencjackiej lub magisterskiej bez korzystania ze zbiorów bibliotecznych jest w praktyce bardzo trudne. Biblioteka pozostaje jednym z podstawowych miejsc poszukiwania literatury przedmiotu, nawet jeśli coraz większa część publikacji naukowych jest dziś dostępna w formie elektronicznej. Właśnie w bibliotekach student może dotrzeć do książek, monografii, podręczników, czasopism naukowych, materiałów konferencyjnych, roczników statystycznych oraz wielu innych rodzajów źródeł potrzebnych do przygotowania pracy. Umiejętność korzystania z tych zbiorów jest więc jednym z elementów warsztatu osoby piszącej pracę dyplomową.

Biblioteka nie jest wyłącznie miejscem, w którym wypożycza się książki. Jej zadaniem jest gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie i udostępnianie różnego rodzaju materiałów. Dla studenta najważniejsze jest to, że zbiory są uporządkowane i skatalogowane, dzięki czemu można prowadzić systematyczne poszukiwania literatury dotyczącej konkretnego problemu badawczego. Warto więc nauczyć się korzystać z katalogów, a nie ograniczać poszukiwań do przypadkowych tytułów znalezionych w wyszukiwarce internetowej.

Dobrze przeprowadzone poszukiwania biblioteczne pozwalają nie tylko znaleźć materiały potrzebne do napisania pierwszego rozdziału. Często pomagają również doprecyzować temat pracy, poznać stan badań oraz dostrzec zagadnienia, których student wcześniej nie brał pod uwagę. Czytając jedną wartościową publikację, można natrafić na odwołania do kolejnych autorów, teorii i badań. W ten sposób biblioteka staje się punktem wyjścia do coraz bardziej świadomego i uporządkowanego gromadzenia materiałów.

Jakie materiały można znaleźć w bibliotece?

Zbiory biblioteczne są znacznie bardziej zróżnicowane, niż może się wydawać studentowi rozpoczynającemu pisanie pracy. Najbardziej oczywistą ich część stanowią książki. Wśród nich znajdują się podręczniki, monografie, słowniki, encyklopedie, skrypty, materiały konferencyjne i różnego rodzaju opracowania specjalistyczne. Każda z tych publikacji może pełnić inną funkcję podczas przygotowywania pracy.

Podręcznik jest zwykle dobrym punktem wyjścia do poznania podstawowej terminologii i uporządkowania wiedzy dotyczącej danego zagadnienia. Nie zawsze powinien jednak stanowić główne źródło bardziej pogłębionej analizy. Jeżeli student przygotowuje pracę magisterską, powinien sięgać także do monografii i artykułów naukowych, które przedstawiają znacznie bardziej szczegółowe ujęcia problemów.

Monografia poświęcona konkretnemu zagadnieniu może być szczególnie cenna, ponieważ autor analizuje w niej określony problem znacznie dokładniej niż w podręczniku obejmującym całą dziedzinę. Przy pracy dotyczącej ryzyka kredytowego podręcznik z bankowości może pomóc zrozumieć podstawowe pojęcia, ale znacznie więcej szczegółowych informacji znajdziemy w publikacji poświęconej bezpośrednio zarządzaniu ryzykiem bankowym.

W bibliotekach przechowywane są również roczniki statystyczne. Mogą one stanowić bardzo ważny materiał w pracach z ekonomii, finansów, administracji czy nauk społecznych. Dane statystyczne pozwalają przedstawiać zmiany zachodzące w czasie, porównywać określone jednostki i analizować skalę zjawisk. Student powinien jednak pamiętać, że samo zamieszczenie tabeli z danymi nie jest jeszcze analizą. Dane trzeba później odpowiednio zinterpretować i odnieść do problemu pracy.

Czasopisma naukowe jako źródło aktualnej wiedzy

Szczególnie ważną częścią zbiorów bibliotecznych są czasopisma naukowe i fachowe. W wielu dziedzinach to właśnie artykuły publikowane w czasopismach pozwalają poznać najnowszy stan badań. Książka wymaga stosunkowo długiego procesu przygotowania i wydania, dlatego informacje zawarte w monografii mogą być mniej aktualne niż wyniki badań opublikowane niedawno w artykule naukowym.

Czasopisma przydają się również wtedy, gdy temat pracy jest stosunkowo wąski. Może się zdarzyć, że nie istnieje książka poświęcona dokładnie badanemu zagadnieniu, natomiast opublikowano wiele artykułów dotyczących poszczególnych jego aspektów. Student powinien więc od początku przyzwyczajać się do wyszukiwania nie tylko tytułów książek, ale również artykułów.

Warto szczególnie zwracać uwagę na periodyki związane bezpośrednio z kierunkiem studiów. Student finansów powinien sprawdzić czasopisma ekonomiczne i finansowe, osoba pisząca pracę z pedagogiki czasopisma pedagogiczne, a student prawa specjalistyczne periodyki prawnicze. W ten sposób można dotrzeć do publikacji znacznie bardziej szczegółowych niż ogólne opracowania podręcznikowe.

W bibliotekach można spotkać również wydawnictwa zbiorowe ukazujące się w kolejnych tomach oraz serie wydawnicze poświęcone konkretnej dziedzinie wiedzy. Takie publikacje bywają bardzo wartościowe, ponieważ skupiają teksty specjalistów zajmujących się określoną problematyką. Nie należy więc ograniczać poszukiwań wyłącznie do pojedynczych książek jednego autora.

Jak korzystać z katalogów bibliotecznych?

Jedną z najważniejszych umiejętności podczas pracy z biblioteką jest posługiwanie się katalogiem. Katalog jest uporządkowanym wykazem książek, czasopism i innych dokumentów znajdujących się w zbiorach. Dzięki niemu można sprawdzić, czy biblioteka posiada konkretną publikację, gdzie się ona znajduje i czy jest obecnie dostępna.

Tradycyjnie katalogi dzielono przede wszystkim na alfabetyczne i rzeczowe. Katalog alfabetyczny pozwalał wyszukiwać publikacje przede wszystkim według nazwiska autora albo tytułu. Katalog rzeczowy umożliwiał natomiast odnalezienie materiałów związanych z określonym tematem. Współczesne katalogi elektroniczne znacznie rozszerzyły te możliwości.

Student może wyszukiwać publikacje według autora, tytułu, słów kluczowych czy określonych fragmentów opisu. To szczególnie ważne wtedy, gdy nie zna jeszcze konkretnych tytułów. Jeśli praca dotyczy kultury organizacyjnej, można rozpocząć poszukiwania właśnie od tego hasła. Następnie warto próbować pojęć pokrewnych, takich jak wartości organizacyjne, klimat organizacyjny, zarządzanie kulturą czy zachowania organizacyjne.

Nie należy jednak ograniczać się do jednego słowa kluczowego. Autorzy mogą stosować różną terminologię, a poszczególne katalogi mogą przypisywać publikacjom odmienne hasła. Jeśli pierwsze wyszukiwanie daje niewiele wyników, warto spróbować pojęć szerszych, węższych albo synonimicznych.

Dobrą praktyką jest także zapisywanie nazwisk autorów pojawiających się w kilku publikacjach. Jeśli określony badacz wielokrotnie występuje w literaturze dotyczącej danego problemu, warto sprawdzić jego pozostałe prace. W ten sposób poszukiwania przestają być przypadkowe i zaczynają przypominać stopniowe budowanie mapy literatury przedmiotu.

Nie ograniczaj się do jednej biblioteki

Biblioteka uczelniana powinna być naturalnym pierwszym miejscem poszukiwań, ale nie zawsze posiada wszystkie potrzebne publikacje. Temat pracy może wymagać sięgnięcia do większych bibliotek naukowych, bibliotek specjalistycznych albo zbiorów innych uczelni.

Jeżeli konkretnej książki nie ma w bibliotece macierzystej, nie należy od razu z niej rezygnować. Warto sprawdzić katalogi innych bibliotek. Może się okazać, że potrzebna pozycja znajduje się w innej bibliotece w tym samym mieście albo w większej bibliotece naukowej.

Istnieje również możliwość korzystania z wypożyczalni międzybibliotecznej. Rozwiązanie to pozwala sprowadzić określone materiały z innej biblioteki, jeżeli nie są dostępne na miejscu. Jest to szczególnie pomocne przy mniej popularnych publikacjach, starszych książkach czy specjalistycznych opracowaniach.

W przypadku bardziej wymagających tematów student może więc korzystać z kilku różnych bibliotek. Nie powinno się traktować tego jako wyjątkowej sytuacji. Poszukiwanie materiałów jest częścią procesu badawczego, a miejsce przechowywania źródła nie ma znaczenia, jeśli publikacja jest potrzebna do rzetelnego opracowania problemu.

Czytelnia jest równie ważna jak wypożyczalnia

Nie wszystkie materiały biblioteczne można zabrać do domu. Część publikacji udostępniana jest wyłącznie na miejscu, w czytelni. Dotyczy to zwłaszcza materiałów szczególnie cennych, rzadkich, trudno dostępnych albo należących do księgozbioru podręcznego.

Student nie powinien zniechęcać się tym ograniczeniem. Praca w czytelni może być bardzo efektywna, jeśli wcześniej wiadomo, czego się szuka. Warto wtedy przygotować listę zagadnień, które trzeba sprawdzić, i na bieżąco sporządzać notatki.

Szczególnie ważne jest dokładne zapisywanie danych bibliograficznych. Należy zanotować autora, tytuł, miejsce i rok wydania, a przy artykule również tytuł czasopisma, numer oraz potrzebne strony. Jeżeli student zrobi jedynie notatkę z interesującą informacją, ale nie zapisze, skąd ona pochodzi, później może mieć duży problem z przygotowaniem przypisu.

To samo dotyczy fotografowania albo kopiowania fragmentów książek. Sam obraz strony niewiele pomoże, jeśli po kilku tygodniach nie będzie wiadomo, z jakiej publikacji pochodzi. Dlatego każdą serię notatek czy kopii najlepiej od razu oznaczać podstawowymi danymi źródła.

Warto korzystać z pomocy bibliotekarzy

Studenci często traktują pracowników biblioteki wyłącznie jako osoby wydające zamówione książki. Tymczasem bibliotekarz, szczególnie pracownik informacji naukowej, może bardzo pomóc w wyszukiwaniu literatury.

Jeżeli student ma trudność z odnalezieniem materiałów dotyczących konkretnego zagadnienia, warto zapytać, z jakich katalogów, baz albo innych narzędzi może skorzystać. Pracownicy bibliotek znają strukturę zbiorów oraz sposoby wyszukiwania znacznie lepiej niż osoba, która pojawia się tam tylko przy okazji pisania pracy.

Może się również okazać, że biblioteka posiada dostęp do materiałów, których student nie znalazł podczas samodzielnych poszukiwań. Dotyczy to zwłaszcza czasopism elektronicznych, baz naukowych i zasobów udostępnianych wyłącznie użytkownikom danej uczelni.

Pytanie bibliotekarza o pomoc nie jest oznaką braku samodzielności. Przeciwnie, umiejętność korzystania z różnych źródeł informacji jest elementem pracy badawczej. Samodzielność nie polega na tym, aby wszystko odnajdywać bez niczyjej pomocy, lecz na świadomym wykorzystywaniu dostępnych narzędzi.

Zbiory specjalne i mniej typowe materiały

Niektóre tematy wymagają korzystania z materiałów innych niż typowe książki czy czasopisma. Biblioteki mogą przechowywać stare druki, rękopisy, manuskrypty, zbiory kartograficzne, nuty, dokumenty audiowizualne, mikrofilmy czy literaturę patentową.

W większości typowych prac licencjackich takie materiały nie będą potrzebne. Jednak w określonych dziedzinach mogą stać się podstawowym źródłem. Praca z historii, historii sztuki, literaturoznawstwa czy innych dziedzin humanistycznych może wymagać sięgnięcia właśnie do takich zbiorów.

Biblioteki przechowują również szczególnie cenne i unikatowe egzemplarze, których udostępnianie podlega dodatkowym ograniczeniom. W takich przypadkach konieczne może być uzyskanie odpowiedniego pozwolenia albo korzystanie z materiału w ściśle określonych warunkach.

Dlatego przy nietypowym temacie dobrze jest odpowiednio wcześnie ustalić, gdzie znajdują się potrzebne źródła i jakie są zasady dostępu do nich. Pozostawienie takich poszukiwań na ostatnie tygodnie może spowodować poważne trudności.

Jak nie zgubić się w zgromadzonej literaturze?

Biblioteka może dostarczyć bardzo dużej liczby materiałów i właśnie wtedy pojawia się kolejny problem: jak nad nimi zapanować. Student powinien od początku prowadzić własny system ewidencji literatury.

Nie wystarczy zapamiętać, że jakaś książka „była przydatna”. Po kilku miesiącach trudno będzie przypomnieć sobie, czego dokładnie dotyczyła. Warto zapisywać przy każdej publikacji krótką informację o jej przydatności. Jedna może zawierać dobre definicje, druga szczegółową klasyfikację, trzecia wyniki badań, a czwarta krytyczne spojrzenie na określoną koncepcję.

Jeszcze lepiej przypisywać źródła od razu do konkretnych części planowanej pracy. Jeżeli monografia będzie potrzebna do pierwszego rozdziału, można to zaznaczyć. Jeśli artykuł dotyczy bezpośrednio części badawczej, warto umieścić go w osobnej grupie.

Takie porządkowanie sprawia, że późniejsze pisanie jest znacznie łatwiejsze. Zamiast rozpoczynać każdy rozdział od ponownego przeszukiwania całej literatury, autor ma już przygotowany zestaw materiałów związanych z konkretnym zagadnieniem.

Biblioteka jako początek dalszych poszukiwań

Największą wartością zbiorów bibliotecznych nie jest tylko liczba zgromadzonych publikacji. Biblioteka pozwala prowadzić poszukiwania w sposób uporządkowany. Jedna książka prowadzi do kolejnej poprzez bibliografię, artykuł wskazuje wcześniejsze badania, a nazwisko autora otwiera drogę do następnych publikacji.

W ten sposób stopniowo powstaje baza literatury naprawdę związanej z problemem pracy. Student przestaje wyszukiwać przypadkowe informacje i zaczyna rozpoznawać najważniejszych autorów, podstawowe opracowania oraz najczęściej pojawiające się koncepcje.

Nie powinno się więc traktować biblioteki jako miejsca odwiedzanego jednorazowo na początku seminarium. Poszukiwania literatury trwają właściwie przez cały okres przygotowywania pracy. Podczas pisania mogą pojawić się nowe problemy, wymagające dotarcia do dodatkowych materiałów. Czasami dopiero po przeczytaniu kilku publikacji autor orientuje się, że powinien uzupełnić określony fragment o inne źródła.

Systematyczne korzystanie ze zbiorów bibliotecznych pomaga więc zarówno w gromadzeniu literatury, jak i w rozwijaniu samej koncepcji pracy. Pozwala poznać dotychczasowe badania, zweryfikować własne pomysły i dotrzeć do materiałów, które mogą stanowić podstawę samodzielnej analizy.

Warto nauczyć się korzystać z katalogów, sprawdzać różne rodzaje wydawnictw, sięgać do czasopism naukowych i nie ograniczać się do zasobów jednej biblioteki. Trzeba również pamiętać o systematycznym zapisywaniu danych znalezionych publikacji oraz porządkowaniu ich według potrzeb poszczególnych części pracy. Takie podejście sprawia, że biblioteka przestaje być jedynie miejscem wypożyczania książek, a staje się rzeczywistym warsztatem pracy osoby przygotowującej pracę dyplomową.