Jak opisać metodę badawczą wykorzystaną w pracy dyplomowej?

W pracy licencjackiej lub magisterskiej samo zgromadzenie odpowiednich materiałów nie wystarcza. Student powinien również wyjaśnić, w jaki sposób zamierza je analizować i jaką drogą będzie dochodził do odpowiedzi na postawiony wcześniej problem badawczy. Temu właśnie służy określenie metody badawczej. Jest ona jednym z podstawowych elementów koncepcji pracy, ponieważ porządkuje postępowanie autora i pokazuje, w jaki sposób będzie on rozpoznawał badane zagadnienie. Metoda nie powinna więc pojawiać się w pracy jako przypadkowo dodany termin mający nadać opracowaniu bardziej naukowy charakter. Musi wynikać z problemu, przedmiotu badań i rodzaju zgromadzonego materiału.

Metodę badawczą można rozumieć jako zespół czynności i zabiegów prowadzących do rozpoznania określonego problemu. Obejmuje ona zarówno sposób myślenia o badanym zagadnieniu, jak i konkretne działania podejmowane podczas prowadzenia badań. W tym znaczeniu metoda wyznacza drogę, którą autor przechodzi od sformułowania problemu do uzyskania wyników oraz wyciągnięcia wniosków. Powinna być przy tym uzasadniona z punktu widzenia charakteru pracy, a stosowane czynności powinny być uporządkowane i możliwe do powtórzenia.

Dlaczego metoda badawcza jest potrzebna?

Każda praca dyplomowa dotyczy określonego problemu. Samo przedstawienie informacji znalezionych w książkach czy dokumentach nie wyjaśnia jednak jeszcze, w jaki sposób autor analizował badane zagadnienie. Metoda pozwala odpowiedzieć na pytanie, jak prowadzono postępowanie badawcze.

Jeżeli student analizuje określone zjawisko, musi przyjąć pewien sposób jego poznawania. W jednej dyscyplinie podstawą może być analiza określonych regulacji i instytucji, w innej obserwacja, pomiar albo wykorzystanie danych statystycznych. Nie istnieje jeden uniwersalny sposób prowadzenia badań, który można zastosować w każdej pracy.

Właśnie dlatego metodyka pracy powinna być związana z dziedziną nauki, w ramach której powstaje opracowanie. Inne narzędzia będą odpowiednie w pedagogice, inne w politologii, jeszcze inne w zarządzaniu. Student nie powinien zatem wybierać metody tylko dlatego, że spotkał jej nazwę w innej pracy dyplomowej. Najpierw trzeba ustalić charakter własnego problemu, a następnie dobrać sposób jego rozpoznania.

Opis metody pokazuje także, że kolejne działania autora nie były przypadkowe. Czytelnik może dzięki temu zrozumieć, dlaczego wykorzystano określony materiał i w jaki sposób uzyskano przedstawione w pracy rezultaty.

Metoda badawcza w znaczeniu szerokim i wąskim

Przy opisywaniu metodologii warto zwrócić uwagę na dwa sposoby rozumienia metody badawczej. Można mówić o metodzie w znaczeniu szerokim oraz w znaczeniu węższym.

W szerokim ujęciu metoda badawcza odnosi się do charakteru i zakresu prowadzonych badań. Chodzi zatem o ogólne określenie sposobu, w jaki autor podchodzi do badanego problemu. Tak rozumiana metoda wyznacza zasadniczą drogę postępowania.

W znaczeniu węższym metoda odnosi się natomiast do konkretnych, powtarzalnych sposobów wykonywania poszczególnych zadań związanych z badaniem. Takie ujęcie jest bardziej szczegółowe i dotyczy konkretnych czynności wykorzystywanych w ramach przyjętego sposobu postępowania.

Metoda w znaczeniu wąskim bywa określana także jako technika badawcza. Rozróżnienie to jest ważne, ponieważ student może czasami używać zamiennie pojęć „metoda” i „technika”, nie zdając sobie sprawy, że odnoszą się one do różnych poziomów postępowania badawczego. Metoda może mieć charakter bardziej ogólny, natomiast technika wskazuje konkretniejszy sposób realizacji badania.

Podczas przygotowywania pracy dobrze jest więc dokładnie ustalić, co autor ma na myśli, używając określonego terminu. Samo wymienienie kilku nazw metod nie zastępuje wyjaśnienia, jak były one rozumiane i wykorzystane.

Metoda powinna odpowiadać dyscyplinie naukowej

Nie wszystkie metody można stosować w każdym obszarze wiedzy. Poszczególne dyscypliny wypracowały własne sposoby prowadzenia badań, wynikające z charakteru przedmiotu, którym się zajmują. Zróżnicowanie metod jest więc naturalną konsekwencją różnorodności problemów badawczych.

W pedagogice przykładem mogą być testy osiągnięć szkolnych albo eksperyment pedagogiczny. Są one związane ze specyfiką badań prowadzonych w tej dziedzinie. W politologii może znaleźć zastosowanie analiza instytucjonalno-prawna, pozwalająca badać funkcjonowanie instytucji oraz związane z nimi regulacje. W zarządzaniu wykorzystuje się między innymi metodę księgową czy statystykę powszechną.

Już te przykłady pokazują, dlaczego nie da się stworzyć jednej listy metod odpowiednich dla wszystkich prac dyplomowych. To, co będzie właściwe dla studenta pedagogiki, nie musi mieć zastosowania w pracy z politologii czy zarządzania.

Dlatego przed opisaniem metody należy uwzględnić specyfikę kierunku studiów, przedmiot pracy oraz charakter materiału. Wybór powinien być merytorycznie uzasadniony, a nie oparty na przekonaniu, że w każdej pracy trzeba zastosować taki sam schemat metodologiczny.

Najpierw problem, później metoda

Kolejność ma tutaj duże znaczenie. Student nie powinien rozpoczynać od wyboru metody, a dopiero później szukać problemu, do którego można ją zastosować. Metoda jest narzędziem służącym poznaniu określonego problemu, dlatego powinna zostać dobrana właśnie do niego.

Jeżeli problem wymaga przede wszystkim teoretycznego rozważenia określonych zależności, sposób postępowania będzie inny niż w sytuacji, gdy podstawą pracy ma być obserwacja rzeczywistości albo pomiar określonych zjawisk. Jeszcze inaczej będzie wyglądała analiza instytucji i związanych z nimi regulacji.

Dobrze dobrana metoda pomaga uporządkować cały proces badawczy. Student wie wtedy, jakiego materiału potrzebuje, jak powinien go opracować i w jaki sposób przejść od zebranych informacji do wniosków.

Źle dobrana metoda może natomiast prowadzić do problemów już podczas pisania. Autor zaczyna wtedy wykonywać czynności, które nie dostarczają informacji potrzebnych do rozwiązania głównego problemu. Może również zebrać materiał, którego później nie potrafi odpowiednio wykorzystać.

Warto więc już na etapie przygotowywania koncepcji pracy zastanowić się nie tylko nad tym, co będzie badane, lecz także nad tym, w jaki sposób zostanie to zbadane.

Metody ogólne i szczegółowe

Jednym ze sposobów klasyfikowania metod jest podział ze względu na stopień ich ogólności. Można wówczas mówić o metodach ogólnych oraz szczegółowych.

Metody ogólne mają szerszy zakres zastosowania. Nie są ściśle związane wyłącznie z jednym bardzo wąskim rodzajem badań. Dzięki większemu stopniowi ogólności mogą być przydatne również w innych obszarach i dyscyplinach.

Metody szczegółowe mają bardziej wyspecjalizowany charakter. Odnoszą się do konkretnych problemów albo sposobów ich rozwiązywania. Ich wykorzystanie jest więc ściślej związane ze specyfiką badanego zagadnienia.

Stopień ogólności metody ma znaczenie także w przypadku prac o charakterze interdyscyplinarnym. Jeżeli temat znajduje się na pograniczu kilku dziedzin, autor może korzystać z metod umożliwiających analizowanie problemu z więcej niż jednego punktu widzenia.

Nie oznacza to jednak, że większa ogólność metody jest automatycznie zaletą. Metoda powinna przede wszystkim odpowiadać zadaniu badawczemu. Czasem potrzebne jest szersze podejście, innym razem znacznie bardziej szczegółowe.

Metody poznawcze i użytkowe

Innego podziału metod można dokonać, biorąc pod uwagę cel, któremu mają służyć. W takim ujęciu można wyróżnić metody poznawcze oraz użytkowe.

Metody poznawcze służą przede wszystkim zdobywaniu wiedzy o określonym problemie. Ich zasadniczym zadaniem jest rozpoznanie badanego zjawiska, jego cech, właściwości albo zależności.

Metody użytkowe mają bardziej praktyczny charakter. Są związane z wykorzystaniem uzyskanej wiedzy do określonych celów. W takim przypadku badanie nie kończy się na samym poznaniu zjawiska, lecz może prowadzić do wniosków przydatnych w praktycznym działaniu.

Rozróżnienie to warto uwzględnić podczas określania charakteru pracy dyplomowej. Niektóre opracowania będą koncentrowały się głównie na poznaniu i wyjaśnieniu problemu. Inne mogą mieć wyraźniejsze znaczenie praktyczne i zmierzać do sformułowania wniosków użytecznych dla określonego obszaru działalności.

Student powinien zatem zdawać sobie sprawę, jaki cel ma jego postępowanie badawcze. Ułatwia to nie tylko dobór metody, ale również właściwe sformułowanie celu pracy oraz późniejsze przedstawienie wniosków.

Metody teoretyczne i empiryczne

Kolejny ważny podział obejmuje metody teoretyczne i empiryczne. W tym przypadku kryterium wiąże się ze strukturą albo przedmiotem poznania.

Metody teoretyczne odnoszą się między innymi do formułowania hipotez modelowych, dedukcji i wnioskowania. Badacz pracuje więc przede wszystkim na poziomie rozumowania, tworzenia konstrukcji teoretycznych oraz wyprowadzania konsekwencji z przyjętych założeń.

Metody empiryczne są natomiast skierowane na rzeczywistość poddawaną bezpośredniemu poznaniu. Mogą opierać się na jej obserwacji albo dokonywaniu odpowiednich pomiarów.

To rozróżnienie pokazuje, że sposób przygotowania pracy zależy również od rodzaju stawianych pytań. Niektóre problemy wymagają przede wszystkim analizy teoretycznej, inne zaś odnoszą się do zjawisk, które można obserwować lub mierzyć.

Nie należy traktować tych dwóch podejść jako konkurencyjnych. Wynikają one po prostu z różnego charakteru problemów badawczych. Najważniejsze jest zachowanie zgodności między celem pracy, przedmiotem poznania i sposobem prowadzenia badań.

Jak napisać opis metody w pracy?

Opis metody badawczej nie powinien ograniczać się do jednego zdania zawierającego jej nazwę. Student powinien wyjaśnić, jaki sposób postępowania przyjął oraz dlaczego odpowiada on problemowi przedstawionemu w pracy.

Przede wszystkim trzeba wskazać, czego dotyczą badania. Następnie należy określić charakter zastosowanego sposobu postępowania i pokazać, jak został wykorzystany do rozpoznania problemu. Jeśli autor posługuje się konkretną techniką, jej funkcja również powinna być zrozumiała.

Opis musi być powiązany z rzeczywistymi działaniami. Nie ma sensu wymieniać metod, których później w pracy nie zastosowano. Rozbudowana lista terminów metodologicznych nie świadczy o wyższym poziomie opracowania, jeżeli nie wiadomo, w jaki sposób odnoszą się one do przeprowadzonych badań.

Najważniejsza jest zgodność pomiędzy deklaracją i praktyką. Jeżeli student wskazuje określony sposób postępowania, dalsza część pracy powinna pokazywać, że rzeczywiście się nim posługiwał.

Nie warto komplikować metodologii bez potrzeby

Studenci czasami obawiają się, że opis metodologii wygląda zbyt skromnie. W rezultacie zaczynają dodawać kolejne nazwy metod i technik, nawet jeśli nie potrafią jednoznacznie wskazać, gdzie zostały zastosowane. Takie rozwiązanie nie poprawia pracy.

Metodologia powinna być adekwatna do rzeczywiście przeprowadzonych badań. Jeżeli rozwiązanie problemu wymaga określonego sposobu postępowania, należy go opisać jasno i dokładnie. Nie ma potrzeby sztucznie zwiększać liczby zastosowanych metod.

Trzeba również pamiętać, że różne dziedziny mają własny warsztat badawczy. Nie należy mechanicznie kopiować części metodologicznej z pracy napisanej na innym kierunku. To, co jest oczywiste w pedagogice, może nie mieć zastosowania w politologii, a rozwiązania właściwe dla zarządzania nie muszą być odpowiednie dla zupełnie innego rodzaju problemu.

Znacznie lepiej skoncentrować się na dokładnym wyjaśnieniu własnego sposobu postępowania.

Metoda jako część całej koncepcji badawczej

Opis metody należy widzieć jako jeden z elementów całej koncepcji pracy. Najpierw student określa obszar badawczy, następnie wybiera i definiuje problem, formułuje temat, gromadzi odpowiedni materiał, poddaje go weryfikacji, selekcji i klasyfikacji, a następnie wskazuje sposób, w jaki będzie prowadził dalsze badanie.

Poszczególne elementy powinny być ze sobą powiązane. Problem wpływa na dobór materiału, rodzaj materiału wpływa na sposób jego analizy, a przyjęta metoda prowadzi do rezultatów, na podstawie których formułowane są końcowe wnioski.

Dzięki temu metoda nie jest dodatkiem umieszczonym w jednym akapicie tylko dlatego, że wymagają tego zasady przygotowywania pracy. Staje się rzeczywistym elementem postępowania badawczego.

Przed ostatecznym opisaniem metodologii warto więc sprawdzić, czy można jasno odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań: jaki problem jest badany, jaki jest charakter prowadzonych badań, jakie konkretne działania służą rozpoznaniu problemu oraz dlaczego właśnie taki sposób postępowania został przyjęty. Jeżeli odpowiedzi są spójne, opis metody będzie naturalnie wynikał z całej konstrukcji pracy.

Dobrze dobrana i właściwie opisana metoda badawcza pomaga pokazać, że praca dyplomowa nie jest przypadkowym zestawieniem informacji. Autor posiada określony problem, zgromadził materiał potrzebny do jego rozpoznania i wie, w jaki sposób powinien z nim pracować. Właśnie takie uporządkowane postępowanie stanowi podstawę przejścia od samego zbierania wiadomości do świadomego prowadzenia pracy o charakterze naukowym.