Internet i internetowe bazy danych jako źródło informacji do pracy dyplomowej

Internet całkowicie zmienił sposób poszukiwania materiałów potrzebnych do napisania pracy licencjackiej lub magisterskiej. Student nie musi już rozpoczynać każdej kwerendy od wizyty w bibliotece i przeglądania tradycyjnych katalogów. Dostęp do ogromnej liczby publikacji, baz danych, czasopism, dokumentów urzędowych i materiałów naukowych możliwy jest z poziomu komputera. Ta łatwość ma jednak także drugą stronę. W Internecie można znaleźć zarówno wartościowe opracowania naukowe, jak i informacje przypadkowe, nieaktualne, anonimowe albo po prostu niewiarygodne. Dlatego umiejętność wyszukiwania materiałów musi iść w parze z umiejętnością ich oceny.

Internet należy traktować jako jedno z narzędzi służących gromadzeniu materiału badawczego, a nie jako jednolitą kategorię źródeł. Sam fakt, że informacja została opublikowana w sieci, niewiele mówi o jej wartości. Zupełnie inaczej należy oceniać artykuł naukowy pobrany z bazy akademickiej, ustawę udostępnioną przez instytucję publiczną, raport zamieszczony na stronie banku centralnego, materiał opublikowany w repozytorium uczelni czy anonimowy tekst znajdujący się na przypadkowym portalu. Każdy z tych materiałów jest dostępny za pośrednictwem Internetu, ale ich znaczenie dla pracy dyplomowej może być zupełnie inne.

Właśnie dlatego podczas pisania pracy warto nauczyć się rozróżniać zwykłe wyszukiwanie internetowe od korzystania z profesjonalnych baz danych i elektronicznych zasobów naukowych.

Internet nie jest jednym źródłem

Częstym błędem jest mówienie, że określona informacja „pochodzi z Internetu”. W rzeczywistości Internet jest przede wszystkim sposobem dostępu do treści publikowanych przez bardzo różnych autorów i instytucje.

W sieci swoje materiały udostępniają biblioteki, uczelnie, instytucje państwowe, wydawnictwa naukowe, czasopisma, organizacje, przedsiębiorstwa i osoby prywatne. Znajdują się tam zarówno pełne teksty monografii i artykułów naukowych, jak i dane statystyczne, akty prawne, komunikaty urzędowe, raporty, materiały dydaktyczne czy publikacje popularyzatorskie.

Dla studenta podstawowe pytanie nie powinno więc brzmieć: „Czy mogę wykorzystać Internet?”, ale raczej: „Kto opublikował ten materiał i jaką ma on wartość z punktu widzenia mojej pracy?”.

To bardzo istotna zmiana sposobu myślenia. Strona internetowa znanej instytucji naukowej czy organu państwowego może być wartościowym źródłem, natomiast materiał znaleziony wysoko w wynikach wyszukiwania nie staje się wiarygodny tylko dlatego, że jest łatwo dostępny.

Internetowe bazy danych

Szczególne znaczenie dla osób przygotowujących prace dyplomowe mają elektroniczne bazy danych. Biblioteki akademickie zapewniają dostęp do wielu takich zasobów, często obejmujących tysiące publikacji z różnych dziedzin nauki.

Bazy mogą zawierać opisy bibliograficzne książek i artykułów, streszczenia publikacji, dane o autorach i czasopismach, a często również pełne teksty artykułów naukowych lub fragmentów książek. Dzięki temu student może prowadzić rozbudowaną kwerendę bez konieczności fizycznego przeglądania kolejnych numerów czasopism.

Znaczenie baz danych jest szczególnie duże w przypadku tematów wymagających korzystania z aktualnego stanu badań. Artykuły publikowane w czasopismach naukowych mogą przedstawiać wyniki badań znacznie nowsze niż informacje zawarte w podręcznikach czy starszych monografiach.

W zależności od kierunku studiów można korzystać z baz specjalistycznych. Istnieją bazy poświęcone prawu, medycynie, ekonomii, naukom społecznym czy innym dyscyplinom. W poradniku zwrócono uwagę między innymi na systemy informacji prawnej, bibliografie prawnicze i medyczne oraz rozbudowane platformy wydawnictw naukowych.

Student powinien więc sprawdzić nie tylko zwykły katalog swojej biblioteki, lecz również listę elektronicznych baz udostępnianych przez uczelnię.

Nie każda baza daje dostęp do pełnego tekstu

Korzystając z baz, trzeba odróżnić informację bibliograficzną od samej publikacji. Czasami wynik wyszukiwania zawiera jedynie tytuł artykułu, nazwisko autora, nazwę czasopisma i krótkie streszczenie. Taka informacja pozwala stwierdzić, że dana publikacja istnieje, ale nie daje jeszcze podstawy do szczegółowego wykorzystania jej treści w pracy.

W innych przypadkach baza udostępnia pełny tekst artykułu lub książki. Wtedy student może zapoznać się z całością opracowania i rzeczywiście ocenić jego przydatność.

Nie należy budować rozważań wyłącznie na podstawie streszczenia artykułu. Abstrakt służy przede wszystkim szybkiemu zapoznaniu się z tematyką publikacji. Dopiero pełny tekst pozwala zobaczyć sposób prowadzenia badań, argumentację autora, zakres materiału, ograniczenia analizy i szczegółowe wnioski.

Jeżeli baza nie udostępnia pełnej wersji, warto sprawdzić, czy publikacja nie jest dostępna w innym serwisie, repozytorium uczelni albo bibliotece. Informacja bibliograficzna może więc stać się początkiem dalszych poszukiwań.

Dostęp do baz przez bibliotekę akademicką

Biblioteki uczelniane odgrywają dużą rolę w zapewnianiu studentom dostępu do profesjonalnych źródeł elektronicznych. Wiele baz ma charakter komercyjny i samodzielne wykupienie dostępu przez studenta byłoby nieopłacalne albo wręcz niemożliwe. Uczelnia może natomiast posiadać odpowiednią prenumeratę.

Warto więc sprawdzić, jakie zasoby udostępnia biblioteka macierzystej uczelni. Dostęp może być możliwy na komputerach znajdujących się w bibliotece, ale często również zdalnie dla zarejestrowanych użytkowników.

Biblioteki niekiedy oferują także czasowe dostępy testowe do baz, których normalnie nie prenumerują. Z punktu widzenia studenta może to być dobra okazja do znalezienia publikacji trudno dostępnych w innych miejscach.

Nie należy zakładać, że skoro pełny tekst artykułu w zwykłej wyszukiwarce wymaga opłaty, to student nie ma do niego dostępu. Najpierw warto sprawdzić zasoby biblioteki akademickiej.

Jak korzystać z wyszukiwarki internetowej?

Zwykła wyszukiwarka może być bardzo pomocna, szczególnie na początku poszukiwań. Pozwala szybko odnaleźć strony instytucji, repozytoria, publikacje, dokumenty i inne materiały. Jej wyniki wymagają jednak znacznie bardziej krytycznej selekcji niż wyniki pochodzące ze specjalistycznej bazy naukowej.

Nie należy ograniczać się do pierwszych kilku rezultatów. Kolejność wyników wyszukiwania nie jest rankingiem jakości naukowej źródeł. Tekst znajdujący się na pierwszej pozycji nie musi być najlepszym materiałem do pracy.

Duże znaczenie ma sposób formułowania zapytań. Zbyt ogólne hasło może zwrócić ogromną liczbę stron, z których znaczna część będzie mało przydatna. Im bardziej precyzyjny jest problem badawczy, tym łatwiej również formułować precyzyjne zapytania.

Jeżeli praca dotyczy konkretnej instytucji, regulacji albo zjawiska, warto używać pełnych nazw i terminów właściwych dla danej dziedziny. Można również wyszukiwać nazwiska autorów poznanych podczas wcześniejszej lektury.

Wyszukiwarka powinna pomagać docierać do wartościowych źródeł, a nie zastępować ocenę ich wiarygodności.

Wiarygodność materiałów internetowych

Najważniejszą zasadą korzystania z Internetu podczas pisania pracy dyplomowej jest krytyczna ocena znalezionych informacji. Nie wolno zakładać, że każda treść dostępna publicznie nadaje się do wykorzystania w opracowaniu naukowym.

Pierwszym kryterium powinna być możliwość ustalenia autora albo instytucji odpowiedzialnej za publikację. Jeśli na stronie nie wiadomo, kto przygotował tekst, trudno ocenić jego kompetencje i odpowiedzialność za podawane informacje.

Znacznie większe zaufanie mogą budzić materiały publikowane przez instytucje państwowe i samorządowe, uczelnie, biblioteki, instytuty naukowe oraz inne podmioty związane bezpośrednio z omawianą dziedziną. Jeżeli potrzebne są dane dotyczące konkretnej instytucji, naturalnym miejscem poszukiwania są jej oficjalne zasoby.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy tekst opublikowany przez instytucję może być wykorzystywany bez żadnej refleksji. Zawsze należy sprawdzić charakter materiału. Komunikat prasowy, materiał promocyjny i artykuł naukowy mają inne cele i powinny być inaczej traktowane.

Aktualność informacji

Drugim ważnym kryterium jest aktualność. Internet daje możliwość bardzo szybkiego publikowania nowych informacji, ale jednocześnie pozostają w nim ogromne ilości materiałów, które od dawna nie były aktualizowane.

Ma to szczególne znaczenie w dziedzinach szybko się zmieniających. Dotyczy to na przykład prawa, bankowości, finansów, technologii czy administracji. Informacja poprawna kilka lat temu może obecnie nie odpowiadać obowiązującym regulacjom lub stanowi faktycznemu.

Przed wykorzystaniem strony warto sprawdzić datę publikacji albo ostatniej aktualizacji. Jeżeli data nie jest podana, należy zachować dodatkową ostrożność.

Nie można jednak przyjąć zasady, że starsze materiały są automatycznie bezużyteczne. Wszystko zależy od tematu pracy. Jeżeli badamy rozwój określonego zjawiska w przeszłości, starszy materiał może być właśnie tym, czego potrzebujemy. Problem pojawia się wtedy, gdy stary tekst wykorzystywany jest do opisywania aktualnego stanu rzeczy bez sprawdzenia, czy przedstawione informacje nadal obowiązują.

Autentyczność źródła

Kolejnym zagadnieniem jest autentyczność. Student powinien mieć pewność, że materiał rzeczywiście pochodzi od autora lub instytucji, której jest przypisywany.

W przypadku oficjalnych stron instytucji publicznych sytuacja jest zwykle stosunkowo prosta. Jeżeli dokument został udostępniony przez właściwą instytucję na jej oficjalnej stronie, jego pochodzenie można łatwiej zweryfikować.

Podobnie jest z publikacjami elektronicznymi czasopism istniejących również w wersji drukowanej. Jeżeli artykuł został udostępniony w oficjalnym serwisie czasopisma lub wydawnictwa, można sprawdzić jego podstawowe dane.

Publikacja dostępna wyłącznie elektronicznie również może być wartościowym materiałem, pod warunkiem że zawiera pełne dane wydawnicze i została opublikowana przez wiarygodny podmiot.

Nie należy natomiast bezkrytycznie korzystać z pliku znalezionego na przypadkowej stronie tylko dlatego, że zawiera nazwisko znanego autora. Trzeba ustalić pochodzenie dokumentu.

Oficjalne strony instytucji

W niektórych pracach internetowe strony instytucji publicznych mogą stanowić bardzo ważne źródło materiału. Dotyczy to szczególnie tematów związanych z prawem, gospodarką, administracją czy finansami.

Instytucje państwowe i samorządowe publikują dokumenty, komunikaty, raporty, dane, informacje o swojej działalności i inne materiały. W przypadku analizy współczesnego funkcjonowania określonego organu oficjalna witryna może więc być istotnym źródłem informacji.

Podobną rolę mogą pełnić strony uczelni, jednostek badawczych czy instytucji związanych z określoną dziedziną.

Warto jednak pamiętać o rozróżnieniu pomiędzy informacją oficjalną a niezależną oceną jej treści. Strona instytucji jest dobrym źródłem informacji o jej strukturze, zadaniach, dokumentach czy oficjalnych stanowiskach. Jeżeli natomiast student chce ocenić skuteczność działalności tej instytucji, powinien sięgnąć również do innych materiałów.

Repozytoria uczelniane

Bardzo przydatnym źródłem materiałów stały się repozytoria uczelniane. Są to cyfrowe zbiory gromadzące dorobek naukowy związany z określoną uczelnią lub społecznością akademicką.

W repozytoriach można znaleźć artykuły naukowe, monografie, fragmenty książek, rozprawy doktorskie, raporty z badań, materiały konferencyjne, skrypty oraz inne publikacje przygotowane przez pracowników naukowych. W niektórych przypadkach gromadzone są tam również wyróżnione prace dyplomowe.

Dla studenta repozytorium może być szczególnie wartościowe, ponieważ umożliwia bezpośredni dostęp do pełnych tekstów dokumentów, które w innych bazach występują jedynie jako opis bibliograficzny.

Repozytoria pełnią również funkcję archiwalną. Pozwalają trwale przechowywać i udostępniać dorobek naukowy w postaci cyfrowej.

Podczas wyszukiwania materiałów warto więc sprawdzać repozytoria uczelni związanych z daną dziedziną. Może się okazać, że interesujący artykuł, rozdział książki czy raport jest tam dostępny bezpośrednio.

Internet powinien uzupełniać, a nie zastępować pracę ze źródłami

Łatwość wyszukiwania informacji w sieci może prowadzić do pokusy oparcia całej pracy wyłącznie na materiałach internetowych. Nie zawsze będzie to właściwe rozwiązanie.

Jeżeli temat wymaga korzystania z monografii, artykułów naukowych, dokumentów archiwalnych czy innych źródeł, student powinien do nich dotrzeć niezależnie od tego, czy są dostępne elektronicznie, czy w wersji tradycyjnej. Internet jest przede wszystkim narzędziem ułatwiającym dostęp.

Nie należy oceniać wartości źródła według jego formy. Książka elektroniczna opublikowana przez uznane wydawnictwo nie jest mniej wartościowa od tej samej książki w wersji drukowanej. Z kolei przypadkowa strona internetowa nie staje się źródłem naukowym tylko dlatego, że zawiera dużo tekstu i wygląda profesjonalnie.

Najważniejsze pozostają autor, pochodzenie, sposób publikacji, aktualność i związek materiału z problemem badawczym.

Internet i specjalistyczne bazy danych mogą więc ogromnie ułatwić przygotowanie pracy licencjackiej lub magisterskiej. Pozwalają szybko odnajdywać publikacje, korzystać z czasopism naukowych, przeglądać dokumenty i docierać do materiałów udostępnianych przez instytucje z całego świata. Jednocześnie wymagają większej niż kiedykolwiek umiejętności selekcji informacji.

Student powinien nauczyć się odróżniać samo znalezienie materiału od uznania go za wartościowe źródło. Za każdym razem warto sprawdzić autora, instytucję publikującą, datę, autentyczność materiału i jego znaczenie dla tematu pracy. Szczególną uwagę warto poświęcać bazom udostępnianym przez biblioteki akademickie oraz repozytoriom uczelnianym, ponieważ właśnie tam można znaleźć wiele materiałów naukowych niedostępnych w zwykłym wyszukiwaniu.

Internet nie zwalnia z krytycznego myślenia. Przeciwnie – ogromna liczba dostępnych informacji sprawia, że zdolność ich oceny staje się jednym z podstawowych elementów warsztatu autora pracy dyplomowej.