Jak wybrać temat pracy dyplomowej, który daje pole do samodzielnych badań?

Wybór tematu pracy licencjackiej lub magisterskiej jest jedną z decyzji, które w największym stopniu wpływają na późniejszy przebieg pisania. Temat może ułatwiać prowadzenie samodzielnych badań, ale może również od początku skazywać autora na pracę niemal wyłącznie odtwórczą. Jeżeli zagadnienie zostało sformułowane bardzo ogólnie, student często kończy na przedstawieniu definicji, klasyfikacji i poglądów znalezionych w podręcznikach. Gdy natomiast temat prowadzi do analizy określonego przypadku, materiału, okresu albo zjawiska, znacznie łatwiej stworzyć opracowanie, w którym widoczny jest własny wkład autora.

W poradniku zwrócono uwagę, że w konkursie na najlepsze prace dyplomowe wysoko oceniano przede wszystkim opracowania o charakterze innowacyjnym, nieograniczające się do odtwarzania istniejącej wiedzy. Znaczenie miało również oryginalne ujęcie problemu, prowadzenie własnych badań oraz wykorzystywanie źródeł pierwotnych. Wśród nagrodzonych prac znalazły się opracowania dotyczące między innymi przemian musicalu amerykańskiego, stosowania konkretnego przepisu konwencji patentowej do programów komputerowych, twórczości filmowej Carlosa Saury, architektury uczelnianego wydziału, zarządzania nieruchomościami zabytkowymi na przykładzie krakowskiego Kazimierza czy wykorzystania subterraneoterapii w leczeniu astmy na przykładzie uzdrowiska w kopalni soli.

Już same tytuły pokazują, że dobry temat nie musi być niezwykle szeroki. Przeciwnie, bardzo często jego wartość wynika z odpowiedniego zawężenia. Autor nie próbuje opisać całej dziedziny, lecz wybiera problem, który można rzeczywiście zbadać.

Ogólny temat nie jest jeszcze dobrym tematem pracy

Student rozpoczynający seminarium często ma jedynie ogólny obszar zainteresowań. Może wiedzieć, że chce pisać o zarządzaniu, prawie autorskim, filmie, architekturze, medycynie albo nieruchomościach. To jednak dopiero punkt wyjścia.

Temat typu „Zarządzanie nieruchomościami” byłby zbyt szeroki. Obejmuje ogromną liczbę problemów, które trudno sensownie przedstawić w jednej pracy dyplomowej. Podobnie wyglądałoby zagadnienie „Historia musicalu” czy „Programy komputerowe w prawie patentowym”.

Zawężenie nie oznacza zubożenia pracy. Bardzo często działa odwrotnie. Im dokładniej określony zostanie przedmiot badań, tym większa możliwość jego pogłębionej analizy.

Dobrym przykładem jest temat dotyczący inwestowania i zarządzania nieruchomościami zabytkowymi na przykładzie krakowskiego Kazimierza. Nie obejmuje wszystkich nieruchomości ani nawet wszystkich nieruchomości zabytkowych. Autor skupia się na określonym typie obiektów i konkretnym obszarze. Dzięki temu można pracować na bardziej konkretnym materiale.

Konkretność otwiera drogę do badań własnych

Temat powinien umożliwiać odpowiedź na pytanie: co właściwie będę badać?

Jeżeli jedyną możliwą odpowiedzią jest „będę czytać książki na ten temat”, warto zastanowić się, czy temat nie wymaga dopracowania.

Samodzielne badania nie zawsze muszą oznaczać ankietę. W zależności od dyscypliny mogą polegać na analizie dokumentów, aktów prawnych, orzeczeń, materiałów archiwalnych, dzieł filmowych, obiektów architektonicznych, danych statystycznych czy dokumentacji określonej instytucji.

Praca poświęcona twórczości filmowej konkretnego reżysera daje możliwość samodzielnej analizy wybranych filmów. Temat dotyczący stosowania określonego przepisu prawa może prowadzić do badania sposobu jego interpretowania. Opracowanie odnoszące się do konkretnego obszaru miejskiego może wykorzystywać dane, dokumenty i obserwacje związane z tym obszarem.

Właśnie dlatego wybierając temat, warto myśleć nie tylko o tym, czy jest interesujący, ale również o tym, jaki materiał można dzięki niemu samodzielnie opracować.

Studium przypadku może być dobrym sposobem zawężenia

Wśród tematów wskazanych w poradniku pojawia się konstrukcja „na przykładzie”. Jest to jeden z praktycznych sposobów ograniczenia zakresu pracy.

Zamiast opisywać jakieś zjawisko w całej gospodarce, można zbadać jego funkcjonowanie w konkretnym przedsiębiorstwie. Zamiast analizować cały system ochrony zabytków, można skoncentrować się na określonym mieście lub dzielnicy. Zamiast przedstawiać wszystkie metody leczenia, można zbadać określoną metodę stosowaną w wybranej placówce.

Studium przypadku daje autorowi możliwość szczegółowego wejścia w problem.

Nie należy jednak dodawać określenia „na przykładzie” wyłącznie po to, aby temat wyglądał bardziej naukowo. Konkretny przypadek powinien rzeczywiście odgrywać ważną rolę w pracy. Jeśli przedsiębiorstwo, miasto czy instytucja pojawia się jedynie na dwóch końcowych stronach, trudno uznać, że praca została faktycznie na nim oparta.

Przypadek powinien dostarczać materiału do analizy i pozwalać realizować cel pracy.

Można zawężać temat za pomocą okresu badawczego

Innym sposobem na stworzenie bardziej precyzyjnego tematu jest wyznaczenie granic czasowych.

Wśród nagrodzonych prac przywołanych w poradniku znalazło się opracowanie dotyczące ewolucji musicalu amerykańskiego od drugiej połowy XIX wieku do współczesności. Sam tytuł wskazuje więc określony proces oraz jego ramy czasowe.

Granice czasowe są szczególnie przydatne w pracach historycznych, ekonomicznych, politologicznych czy dotyczących przemian instytucjonalnych.

Zamiast analizować „rozwój bankowości elektronicznej”, można skupić się na wybranym okresie. Zamiast pisać o zmianach na rynku pracy bez ograniczeń, można wskazać konkretne lata.

Takie zawężenie ułatwia dobór materiału, ponieważ autor wie, które dane i źródła należą do zakresu pracy, a które już nie.

Dobry temat powinien sugerować problem, a nie tylko dziedzinę

Tytuł pracy może wskazywać pewien obszar, ale najlepiej, gdy kryje się za nim problem wymagający analizy.

„Musical amerykański” jest obszarem. „Ewolucja musicalu amerykańskiego” sugeruje już proces zmian, które można prześledzić.

„Nieruchomości zabytkowe” określają przedmiot zainteresowania. „Inwestowanie i zarządzanie nieruchomościami zabytkowymi” wskazuje natomiast czynności i problemy, które można analizować.

W podobny sposób można przekształcać własne pomysły na tematy. Zamiast „Kultura organizacyjna przedsiębiorstwa” można badać jej znaczenie dla konkretnego procesu. Zamiast „Kredyty bankowe” można przeanalizować określony aspekt ich udzielania, zabezpieczania albo ryzyka.

Dzięki temu praca przestaje być encyklopedycznym opisem tematu.

Temat powinien umożliwiać korzystanie ze źródeł pierwotnych

W kryteriach wyróżniania najlepszych prac podkreślono znaczenie źródeł pierwotnych. Warto o tym myśleć już podczas wyboru tematu.

Jeżeli student wybiera zagadnienie, do którego ma dostęp wyłącznie poprzez kilka podręczników, możliwości samodzielnego opracowania mogą być ograniczone.

Znacznie ciekawsza sytuacja powstaje wtedy, gdy można dotrzeć do dokumentów, danych, aktów prawnych, materiałów organizacyjnych, statystyk, dzieł artystycznych czy innych materiałów stanowiących bezpośredni przedmiot analizy.

Temat dotyczący filmu pozwala pracować bezpośrednio z filmem. Temat prawny może prowadzić do analizy przepisów i ich stosowania. Temat dotyczący konkretnego miejsca lub instytucji może umożliwić wykorzystanie dokumentacji związanej właśnie z tym przypadkiem.

Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z literatury. Literatura pomaga poznać stan wiedzy i stworzyć podstawę teoretyczną. Źródła pierwotne pozwalają natomiast wykonać własną część analizy.

Dostępność materiału trzeba sprawdzić przed zatwierdzeniem tematu

Interesująco brzmiący temat może okazać się bardzo trudny do realizacji, jeśli student nie ma dostępu do niezbędnych materiałów.

Dlatego przed ostatecznym wyborem warto przeprowadzić niewielką kwerendę. Trzeba sprawdzić, czy istnieją odpowiednie publikacje i czy dostępny jest materiał pozwalający na wykonanie samodzielnej części pracy.

Jeżeli planowane są badania w konkretnej instytucji, należy upewnić się, że będzie można je rzeczywiście przeprowadzić. Jeśli potrzebne są dane przedsiębiorstwa, trzeba ustalić, czy firma będzie gotowa je udostępnić.

Nie ma większego sensu wybierać tematu opartego na danych, do których student prawdopodobnie nie otrzyma dostępu.

Temat powinien więc być nie tylko ciekawy, ale również wykonalny.

Oryginalność może wynikać z połączenia elementów

Oryginalne ujęcie nie zawsze oznacza znalezienie całkowicie nowego obszaru badawczego. Może polegać na połączeniu znanego zjawiska z konkretnym przypadkiem.

Przykładowo samo zarządzanie nieruchomościami jest szeroko omawiane w literaturze. Zastosowanie tego problemu do nieruchomości zabytkowych w określonej części miasta tworzy już znacznie bardziej konkretną perspektywę.

Podobnie analiza określonej metody leczenia nabiera innego charakteru, gdy zostaje osadzona w konkretnym miejscu jej stosowania.

Student może więc szukać oryginalności poprzez zawężenie przedmiotu, dobór nietypowego przypadku, określonego okresu albo materiału, którego wcześniej nie wykorzystywano w taki sposób.

To znacznie bardziej realistyczne niż próba wymyślenia tematu, o którym nikt wcześniej na świecie nie pisał.

Temat powinien odpowiadać zainteresowaniom studenta

W poradniku przy omawianiu wyboru tematu zwracano również uwagę na zainteresowania naukowe studenta. Ma to bardzo praktyczne znaczenie.

Praca powstaje przez wiele miesięcy. Autor musi przeczytać dużą liczbę materiałów, wielokrotnie wracać do tych samych problemów i przeprowadzić własną analizę. Temat wybrany wyłącznie dlatego, że wydawał się łatwy, może szybko stać się męczący.

Zainteresowanie nie może być oczywiście jedynym kryterium. Nawet bardzo fascynujący problem musi być możliwy do opracowania w ramach kierunku studiów i przy dostępnych materiałach.

Najlepsza sytuacja występuje wtedy, gdy spotykają się trzy elementy: zainteresowanie autora, dostęp do materiału i możliwość sformułowania konkretnego problemu badawczego.

Temat powinien być możliwy do wykonania w ograniczonym czasie

Praca dyplomowa ma określony termin. Student dysponuje więc ograniczonym czasem na kwerendę, badania, analizę i pisanie.

Temat wymagający kilkuletnich badań terenowych albo dotarcia do materiałów rozsianych po wielu zagranicznych archiwach może być interesujący, ale niekoniecznie właściwy dla pracy licencjackiej.

Wybór powinien uwzględniać realne możliwości.

Lepiej przygotować szczegółową i rzetelną analizę mniejszego materiału niż zapowiedzieć ogromny projekt, którego nie będzie można doprowadzić do końca.

Zawężenie zakresu nie jest oznaką słabości. Jest często świadectwem właściwego zaplanowania badań.

Ostatecznie temat powinien prowadzić do własnych wniosków

Najlepszym testem dla proponowanego tematu jest pytanie, czy po jego opracowaniu autor będzie miał możliwość powiedzenia czegoś na podstawie własnej analizy.

Jeżeli wszystkie możliwe wnioski można znaleźć gotowe w podręczniku, praca prawdopodobnie będzie w dużej części odtwórcza.

Jeżeli natomiast trzeba samodzielnie porównać materiał, przeanalizować dane, zbadać konkretny przypadek czy zinterpretować źródła, pojawia się przestrzeń dla własnego wkładu.

Nie oznacza to, że wyniki muszą być zaskakujące. Badanie może potwierdzić to, czego należało się spodziewać. Ważne jest jednak, że wniosek wynika z analizy wykonanej przez autora.

Dobry temat pracy dyplomowej powinien więc być czymś więcej niż nazwą interesującej dziedziny. Powinien wyznaczać konkretny obszar, stwarzać możliwość postawienia problemu i prowadzić do pracy z materiałem, który można samodzielnie przeanalizować. Przykłady wyróżnionych prac przytoczone w poradniku pokazują różne sposoby osiągnięcia takiego efektu: określenie procesu, skoncentrowanie się na konkretnym twórcy, zastosowanie określonego przepisu, analiza konkretnego obiektu lub wykorzystanie studium przypadku.

Najważniejsze jest znalezienie właściwych proporcji. Temat nie powinien być tak szeroki, że można go jedynie powierzchownie opisać, ani tak wąski, że nie dostarcza wystarczającego materiału. Powinien odpowiadać zainteresowaniom studenta, być wykonalny i umożliwiać przeprowadzenie samodzielnej analizy. To właśnie taki wybór daje największą szansę na przygotowanie pracy, która nie będzie jedynie kolejnym zestawieniem cudzych informacji, lecz rzeczywistym rezultatem własnego wysiłku badawczego.

Internet i internetowe bazy danych jako źródło informacji do pracy dyplomowej

Internet całkowicie zmienił sposób poszukiwania materiałów potrzebnych do napisania pracy licencjackiej lub magisterskiej. Student nie musi już rozpoczynać każdej kwerendy od wizyty w bibliotece i przeglądania tradycyjnych katalogów. Dostęp do ogromnej liczby publikacji, baz danych, czasopism, dokumentów urzędowych i materiałów naukowych możliwy jest z poziomu komputera. Ta łatwość ma jednak także drugą stronę. W Internecie można znaleźć zarówno wartościowe opracowania naukowe, jak i informacje przypadkowe, nieaktualne, anonimowe albo po prostu niewiarygodne. Dlatego umiejętność wyszukiwania materiałów musi iść w parze z umiejętnością ich oceny.

Internet należy traktować jako jedno z narzędzi służących gromadzeniu materiału badawczego, a nie jako jednolitą kategorię źródeł. Sam fakt, że informacja została opublikowana w sieci, niewiele mówi o jej wartości. Zupełnie inaczej należy oceniać artykuł naukowy pobrany z bazy akademickiej, ustawę udostępnioną przez instytucję publiczną, raport zamieszczony na stronie banku centralnego, materiał opublikowany w repozytorium uczelni czy anonimowy tekst znajdujący się na przypadkowym portalu. Każdy z tych materiałów jest dostępny za pośrednictwem Internetu, ale ich znaczenie dla pracy dyplomowej może być zupełnie inne.

Właśnie dlatego podczas pisania pracy warto nauczyć się rozróżniać zwykłe wyszukiwanie internetowe od korzystania z profesjonalnych baz danych i elektronicznych zasobów naukowych.

Internet nie jest jednym źródłem

Częstym błędem jest mówienie, że określona informacja „pochodzi z Internetu”. W rzeczywistości Internet jest przede wszystkim sposobem dostępu do treści publikowanych przez bardzo różnych autorów i instytucje.

W sieci swoje materiały udostępniają biblioteki, uczelnie, instytucje państwowe, wydawnictwa naukowe, czasopisma, organizacje, przedsiębiorstwa i osoby prywatne. Znajdują się tam zarówno pełne teksty monografii i artykułów naukowych, jak i dane statystyczne, akty prawne, komunikaty urzędowe, raporty, materiały dydaktyczne czy publikacje popularyzatorskie.

Dla studenta podstawowe pytanie nie powinno więc brzmieć: „Czy mogę wykorzystać Internet?”, ale raczej: „Kto opublikował ten materiał i jaką ma on wartość z punktu widzenia mojej pracy?”.

To bardzo istotna zmiana sposobu myślenia. Strona internetowa znanej instytucji naukowej czy organu państwowego może być wartościowym źródłem, natomiast materiał znaleziony wysoko w wynikach wyszukiwania nie staje się wiarygodny tylko dlatego, że jest łatwo dostępny.

Internetowe bazy danych

Szczególne znaczenie dla osób przygotowujących prace dyplomowe mają elektroniczne bazy danych. Biblioteki akademickie zapewniają dostęp do wielu takich zasobów, często obejmujących tysiące publikacji z różnych dziedzin nauki.

Bazy mogą zawierać opisy bibliograficzne książek i artykułów, streszczenia publikacji, dane o autorach i czasopismach, a często również pełne teksty artykułów naukowych lub fragmentów książek. Dzięki temu student może prowadzić rozbudowaną kwerendę bez konieczności fizycznego przeglądania kolejnych numerów czasopism.

Znaczenie baz danych jest szczególnie duże w przypadku tematów wymagających korzystania z aktualnego stanu badań. Artykuły publikowane w czasopismach naukowych mogą przedstawiać wyniki badań znacznie nowsze niż informacje zawarte w podręcznikach czy starszych monografiach.

W zależności od kierunku studiów można korzystać z baz specjalistycznych. Istnieją bazy poświęcone prawu, medycynie, ekonomii, naukom społecznym czy innym dyscyplinom. W poradniku zwrócono uwagę między innymi na systemy informacji prawnej, bibliografie prawnicze i medyczne oraz rozbudowane platformy wydawnictw naukowych.

Student powinien więc sprawdzić nie tylko zwykły katalog swojej biblioteki, lecz również listę elektronicznych baz udostępnianych przez uczelnię.

Nie każda baza daje dostęp do pełnego tekstu

Korzystając z baz, trzeba odróżnić informację bibliograficzną od samej publikacji. Czasami wynik wyszukiwania zawiera jedynie tytuł artykułu, nazwisko autora, nazwę czasopisma i krótkie streszczenie. Taka informacja pozwala stwierdzić, że dana publikacja istnieje, ale nie daje jeszcze podstawy do szczegółowego wykorzystania jej treści w pracy.

W innych przypadkach baza udostępnia pełny tekst artykułu lub książki. Wtedy student może zapoznać się z całością opracowania i rzeczywiście ocenić jego przydatność.

Nie należy budować rozważań wyłącznie na podstawie streszczenia artykułu. Abstrakt służy przede wszystkim szybkiemu zapoznaniu się z tematyką publikacji. Dopiero pełny tekst pozwala zobaczyć sposób prowadzenia badań, argumentację autora, zakres materiału, ograniczenia analizy i szczegółowe wnioski.

Jeżeli baza nie udostępnia pełnej wersji, warto sprawdzić, czy publikacja nie jest dostępna w innym serwisie, repozytorium uczelni albo bibliotece. Informacja bibliograficzna może więc stać się początkiem dalszych poszukiwań.

Dostęp do baz przez bibliotekę akademicką

Biblioteki uczelniane odgrywają dużą rolę w zapewnianiu studentom dostępu do profesjonalnych źródeł elektronicznych. Wiele baz ma charakter komercyjny i samodzielne wykupienie dostępu przez studenta byłoby nieopłacalne albo wręcz niemożliwe. Uczelnia może natomiast posiadać odpowiednią prenumeratę.

Warto więc sprawdzić, jakie zasoby udostępnia biblioteka macierzystej uczelni. Dostęp może być możliwy na komputerach znajdujących się w bibliotece, ale często również zdalnie dla zarejestrowanych użytkowników.

Biblioteki niekiedy oferują także czasowe dostępy testowe do baz, których normalnie nie prenumerują. Z punktu widzenia studenta może to być dobra okazja do znalezienia publikacji trudno dostępnych w innych miejscach.

Nie należy zakładać, że skoro pełny tekst artykułu w zwykłej wyszukiwarce wymaga opłaty, to student nie ma do niego dostępu. Najpierw warto sprawdzić zasoby biblioteki akademickiej.

Jak korzystać z wyszukiwarki internetowej?

Zwykła wyszukiwarka może być bardzo pomocna, szczególnie na początku poszukiwań. Pozwala szybko odnaleźć strony instytucji, repozytoria, publikacje, dokumenty i inne materiały. Jej wyniki wymagają jednak znacznie bardziej krytycznej selekcji niż wyniki pochodzące ze specjalistycznej bazy naukowej.

Nie należy ograniczać się do pierwszych kilku rezultatów. Kolejność wyników wyszukiwania nie jest rankingiem jakości naukowej źródeł. Tekst znajdujący się na pierwszej pozycji nie musi być najlepszym materiałem do pracy.

Duże znaczenie ma sposób formułowania zapytań. Zbyt ogólne hasło może zwrócić ogromną liczbę stron, z których znaczna część będzie mało przydatna. Im bardziej precyzyjny jest problem badawczy, tym łatwiej również formułować precyzyjne zapytania.

Jeżeli praca dotyczy konkretnej instytucji, regulacji albo zjawiska, warto używać pełnych nazw i terminów właściwych dla danej dziedziny. Można również wyszukiwać nazwiska autorów poznanych podczas wcześniejszej lektury.

Wyszukiwarka powinna pomagać docierać do wartościowych źródeł, a nie zastępować ocenę ich wiarygodności.

Wiarygodność materiałów internetowych

Najważniejszą zasadą korzystania z Internetu podczas pisania pracy dyplomowej jest krytyczna ocena znalezionych informacji. Nie wolno zakładać, że każda treść dostępna publicznie nadaje się do wykorzystania w opracowaniu naukowym.

Pierwszym kryterium powinna być możliwość ustalenia autora albo instytucji odpowiedzialnej za publikację. Jeśli na stronie nie wiadomo, kto przygotował tekst, trudno ocenić jego kompetencje i odpowiedzialność za podawane informacje.

Znacznie większe zaufanie mogą budzić materiały publikowane przez instytucje państwowe i samorządowe, uczelnie, biblioteki, instytuty naukowe oraz inne podmioty związane bezpośrednio z omawianą dziedziną. Jeżeli potrzebne są dane dotyczące konkretnej instytucji, naturalnym miejscem poszukiwania są jej oficjalne zasoby.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy tekst opublikowany przez instytucję może być wykorzystywany bez żadnej refleksji. Zawsze należy sprawdzić charakter materiału. Komunikat prasowy, materiał promocyjny i artykuł naukowy mają inne cele i powinny być inaczej traktowane.

Aktualność informacji

Drugim ważnym kryterium jest aktualność. Internet daje możliwość bardzo szybkiego publikowania nowych informacji, ale jednocześnie pozostają w nim ogromne ilości materiałów, które od dawna nie były aktualizowane.

Ma to szczególne znaczenie w dziedzinach szybko się zmieniających. Dotyczy to na przykład prawa, bankowości, finansów, technologii czy administracji. Informacja poprawna kilka lat temu może obecnie nie odpowiadać obowiązującym regulacjom lub stanowi faktycznemu.

Przed wykorzystaniem strony warto sprawdzić datę publikacji albo ostatniej aktualizacji. Jeżeli data nie jest podana, należy zachować dodatkową ostrożność.

Nie można jednak przyjąć zasady, że starsze materiały są automatycznie bezużyteczne. Wszystko zależy od tematu pracy. Jeżeli badamy rozwój określonego zjawiska w przeszłości, starszy materiał może być właśnie tym, czego potrzebujemy. Problem pojawia się wtedy, gdy stary tekst wykorzystywany jest do opisywania aktualnego stanu rzeczy bez sprawdzenia, czy przedstawione informacje nadal obowiązują.

Autentyczność źródła

Kolejnym zagadnieniem jest autentyczność. Student powinien mieć pewność, że materiał rzeczywiście pochodzi od autora lub instytucji, której jest przypisywany.

W przypadku oficjalnych stron instytucji publicznych sytuacja jest zwykle stosunkowo prosta. Jeżeli dokument został udostępniony przez właściwą instytucję na jej oficjalnej stronie, jego pochodzenie można łatwiej zweryfikować.

Podobnie jest z publikacjami elektronicznymi czasopism istniejących również w wersji drukowanej. Jeżeli artykuł został udostępniony w oficjalnym serwisie czasopisma lub wydawnictwa, można sprawdzić jego podstawowe dane.

Publikacja dostępna wyłącznie elektronicznie również może być wartościowym materiałem, pod warunkiem że zawiera pełne dane wydawnicze i została opublikowana przez wiarygodny podmiot.

Nie należy natomiast bezkrytycznie korzystać z pliku znalezionego na przypadkowej stronie tylko dlatego, że zawiera nazwisko znanego autora. Trzeba ustalić pochodzenie dokumentu.

Oficjalne strony instytucji

W niektórych pracach internetowe strony instytucji publicznych mogą stanowić bardzo ważne źródło materiału. Dotyczy to szczególnie tematów związanych z prawem, gospodarką, administracją czy finansami.

Instytucje państwowe i samorządowe publikują dokumenty, komunikaty, raporty, dane, informacje o swojej działalności i inne materiały. W przypadku analizy współczesnego funkcjonowania określonego organu oficjalna witryna może więc być istotnym źródłem informacji.

Podobną rolę mogą pełnić strony uczelni, jednostek badawczych czy instytucji związanych z określoną dziedziną.

Warto jednak pamiętać o rozróżnieniu pomiędzy informacją oficjalną a niezależną oceną jej treści. Strona instytucji jest dobrym źródłem informacji o jej strukturze, zadaniach, dokumentach czy oficjalnych stanowiskach. Jeżeli natomiast student chce ocenić skuteczność działalności tej instytucji, powinien sięgnąć również do innych materiałów.

Repozytoria uczelniane

Bardzo przydatnym źródłem materiałów stały się repozytoria uczelniane. Są to cyfrowe zbiory gromadzące dorobek naukowy związany z określoną uczelnią lub społecznością akademicką.

W repozytoriach można znaleźć artykuły naukowe, monografie, fragmenty książek, rozprawy doktorskie, raporty z badań, materiały konferencyjne, skrypty oraz inne publikacje przygotowane przez pracowników naukowych. W niektórych przypadkach gromadzone są tam również wyróżnione prace dyplomowe.

Dla studenta repozytorium może być szczególnie wartościowe, ponieważ umożliwia bezpośredni dostęp do pełnych tekstów dokumentów, które w innych bazach występują jedynie jako opis bibliograficzny.

Repozytoria pełnią również funkcję archiwalną. Pozwalają trwale przechowywać i udostępniać dorobek naukowy w postaci cyfrowej.

Podczas wyszukiwania materiałów warto więc sprawdzać repozytoria uczelni związanych z daną dziedziną. Może się okazać, że interesujący artykuł, rozdział książki czy raport jest tam dostępny bezpośrednio.

Internet powinien uzupełniać, a nie zastępować pracę ze źródłami

Łatwość wyszukiwania informacji w sieci może prowadzić do pokusy oparcia całej pracy wyłącznie na materiałach internetowych. Nie zawsze będzie to właściwe rozwiązanie.

Jeżeli temat wymaga korzystania z monografii, artykułów naukowych, dokumentów archiwalnych czy innych źródeł, student powinien do nich dotrzeć niezależnie od tego, czy są dostępne elektronicznie, czy w wersji tradycyjnej. Internet jest przede wszystkim narzędziem ułatwiającym dostęp.

Nie należy oceniać wartości źródła według jego formy. Książka elektroniczna opublikowana przez uznane wydawnictwo nie jest mniej wartościowa od tej samej książki w wersji drukowanej. Z kolei przypadkowa strona internetowa nie staje się źródłem naukowym tylko dlatego, że zawiera dużo tekstu i wygląda profesjonalnie.

Najważniejsze pozostają autor, pochodzenie, sposób publikacji, aktualność i związek materiału z problemem badawczym.

Internet i specjalistyczne bazy danych mogą więc ogromnie ułatwić przygotowanie pracy licencjackiej lub magisterskiej. Pozwalają szybko odnajdywać publikacje, korzystać z czasopism naukowych, przeglądać dokumenty i docierać do materiałów udostępnianych przez instytucje z całego świata. Jednocześnie wymagają większej niż kiedykolwiek umiejętności selekcji informacji.

Student powinien nauczyć się odróżniać samo znalezienie materiału od uznania go za wartościowe źródło. Za każdym razem warto sprawdzić autora, instytucję publikującą, datę, autentyczność materiału i jego znaczenie dla tematu pracy. Szczególną uwagę warto poświęcać bazom udostępnianym przez biblioteki akademickie oraz repozytoriom uczelnianym, ponieważ właśnie tam można znaleźć wiele materiałów naukowych niedostępnych w zwykłym wyszukiwaniu.

Internet nie zwalnia z krytycznego myślenia. Przeciwnie – ogromna liczba dostępnych informacji sprawia, że zdolność ich oceny staje się jednym z podstawowych elementów warsztatu autora pracy dyplomowej.

Jak korzystać z archiwów podczas pisania pracy dyplomowej?

Nie każda praca licencjacka lub magisterska może zostać przygotowana wyłącznie na podstawie książek, artykułów naukowych i materiałów dostępnych w bibliotekach. W niektórych przypadkach charakter problemu badawczego wymaga dotarcia do dokumentów, które nie zostały opublikowane w tradycyjnej formie albo są trudno dostępne poza miejscem ich przechowywania. Wtedy szczególnego znaczenia nabierają archiwa. Mogą one dostarczyć materiałów pozwalających nie tylko uzupełnić informacje zaczerpnięte z literatury, ale również przeprowadzić własną analizę źródeł i oprzeć część pracy na dokumentach, które wcześniej nie były szeroko wykorzystywane.

Korzystanie z archiwum różni się od pracy w zwykłej bibliotece. W bibliotece najczęściej poszukujemy określonej książki, artykułu albo czasopisma. W archiwum trzeba natomiast nauczyć się poruszać po zespołach dokumentów, inwentarzach i materiałach, które zostały uporządkowane według zasad wynikających z ich pochodzenia. Często nie da się po prostu wpisać tytułu poszukiwanego dokumentu i od razu otrzymać gotowego wyniku. Trzeba wiedzieć, jaka instytucja mogła wytworzyć potrzebne materiały, w jakim okresie działała i gdzie jej dokumentacja została później przekazana.

Archiwum może więc być niezwykle wartościowym miejscem pracy, ale wymaga od studenta większego przygotowania. Im dokładniej określony został problem badawczy, tym łatwiej będzie ustalić, jakich dokumentów należy poszukiwać.

Czym jest archiwum i jakie materiały można w nim znaleźć?

Archiwum jest instytucją zajmującą się gromadzeniem, zabezpieczaniem, opracowywaniem, przechowywaniem i udostępnianiem materiałów archiwalnych. Z punktu widzenia autora pracy dyplomowej najważniejsza jest możliwość dotarcia do dokumentów stanowiących bezpośrednie świadectwo działalności różnych instytucji, organizacji i osób.

Materiały archiwalne mogą mieć bardzo różną postać. Najczęściej kojarzą się z aktami i dokumentami urzędowymi, ale zakres archiwaliów jest znacznie szerszy. Mogą obejmować korespondencję, protokoły, sprawozdania, uchwały, zarządzenia, rejestry, statystyki, fotografie, mapy, materiały filmowe i fonograficzne, a także dokumentację wytwarzaną przez konkretne organizacje czy osoby.

W zależności od tematu pracy znaczenie będą miały zupełnie inne materiały. Student historii może korzystać z dokumentów administracyjnych, korespondencji czy fotografii. Autor pracy z administracji może analizować uchwały, zarządzenia, sprawozdania i dokumentację określonych organów. W politologii przydatne mogą być materiały dotyczące działalności organizacji politycznych, stowarzyszeń czy instytucji publicznych. Praca z zakresu zarządzania może natomiast wykorzystywać dokumentację historyczną przedsiębiorstwa albo określonej organizacji.

Nie należy więc zakładać, że archiwum jest miejscem potrzebnym wyłącznie historykom. O jego przydatności decyduje charakter problemu badawczego.

Kiedy warto korzystać z archiwum?

Z archiwum warto skorzystać przede wszystkim wtedy, gdy sama literatura przedmiotu nie pozwala odpowiedzieć na pytania postawione w pracy. Może się okazać, że książki i artykuły omawiają dane zagadnienie jedynie ogólnie, natomiast student potrzebuje informacji dotyczących konkretnej instytucji, wydarzenia, okresu albo działalności określonych osób.

Przykładowo praca dotycząca funkcjonowania lokalnego samorządu w określonym okresie może wymagać analizy uchwał, protokołów posiedzeń, dokumentacji administracyjnej albo sprawozdań. Informacje zawarte w opracowaniach naukowych mogą stanowić dobre tło teoretyczne, lecz nie zastąpią analizy materiału bezpośrednio związanego z badaną jednostką.

Podobnie wygląda sytuacja w pracy dotyczącej historii konkretnej szkoły, zakładu pracy, organizacji społecznej czy instytucji. Jeżeli autor ograniczy się wyłącznie do istniejących opracowań, może jedynie powtarzać informacje wcześniej przedstawione przez innych. Sięgnięcie do dokumentów archiwalnych pozwala natomiast samodzielnie sprawdzić określone fakty, uzupełnić je lub przedstawić z innej perspektywy.

Archiwalia są szczególnie wartościowe wtedy, gdy stanowią źródła pierwotne. Student nie korzysta wówczas jedynie z interpretacji dokonanej przez innego autora, lecz sam analizuje materiał powstały w związku z badanym wydarzeniem, działalnością instytucji czy funkcjonowaniem określonego systemu.

Najpierw trzeba ustalić, czego się szuka

Jednym z najgorszych pomysłów jest rozpoczęcie wizyty w archiwum od ogólnego założenia: „zobaczę, co tam mają na mój temat”. Zbiory mogą być ogromne, a przeglądanie przypadkowych dokumentów zabierze bardzo dużo czasu.

Przed rozpoczęciem poszukiwań trzeba możliwie precyzyjnie określić, jakich informacji potrzebujemy. Warto wypisać pytania, na które materiały archiwalne mają pomóc odpowiedzieć. Można również przygotować listę instytucji, których działalność może być związana z badanym problemem.

Jeżeli student bada określoną decyzję administracyjną, powinien zastanowić się, jakie organy brały udział w jej podejmowaniu. Jeśli analizuje działalność organizacji, warto ustalić, kto prowadził jej dokumentację. Jeżeli przedmiotem pracy jest konkretne wydarzenie, trzeba rozważyć, jakie instytucje mogły je rejestrować, opisywać albo nadzorować.

Takie przygotowanie bardzo ułatwia późniejsze poszukiwania. Zamiast przeglądać przypadkowe materiały, można skoncentrować się na określonych zespołach dokumentów.

Archiwum nie działa jak katalog książek

W pracy bibliotecznej punktem wyjścia jest często autor albo tytuł publikacji. W archiwum sposób poszukiwania może być zupełnie inny. Dokumenty są zwykle związane z działalnością określonych instytucji lub osób, dlatego ważne staje się ustalenie, kto był ich wytwórcą.

Jeżeli interesują nas dokumenty dotyczące konkretnej jednostki administracyjnej, trzeba ustalić, jakie organy funkcjonowały w analizowanym okresie i jakie materiały mogły wytwarzać. Dokument może znajdować się nie pod nazwą wydarzenia, którym interesuje się student, lecz w zespole akt instytucji, która zajmowała się określoną sprawą.

Właśnie dlatego przed wizytą w archiwum warto przeczytać podstawową literaturę dotyczącą badanego zagadnienia. Pozwala ona poznać strukturę instytucjonalną, nazwy urzędów, organizacji czy organów występujących w danym okresie. Ta wiedza później bezpośrednio pomaga w odnajdywaniu materiałów.

W archiwach wykorzystuje się różnego rodzaju pomoce ewidencyjne i inwentarze. Ich zrozumienie jest częścią pracy badawczej. Jeżeli student ma problem z odnalezieniem właściwego zespołu materiałów, warto korzystać z pomocy pracowników archiwum. Mogą oni wskazać sposób korzystania ze zbiorów i podpowiedzieć, w których zespołach należy rozpocząć poszukiwania.

Jak przygotować się do pierwszej wizyty?

Przed wizytą należy sprawdzić zasady korzystania z konkretnego archiwum. Poszczególne placówki mogą mieć własne regulaminy dotyczące zamawiania materiałów, godzin pracy czy sposobu korzystania z dokumentów. Niektóre materiały mogą wymagać wcześniejszego zamówienia.

Dobrze jest wcześniej przygotować możliwie dokładne informacje dotyczące przedmiotu poszukiwań. Sama informacja, że student pisze pracę o samorządzie, będzie zbyt ogólna. Znacznie bardziej użyteczne jest podanie konkretnego okresu, jednostki administracyjnej i rodzaju interesujących dokumentów.

Warto również zaplanować sposób sporządzania notatek. Przeglądanie materiałów archiwalnych może trwać wiele godzin, dlatego bardzo łatwo stracić orientację, skąd pochodzi dana informacja. Każda notatka powinna być powiązana z dokładnym oznaczeniem dokumentu.

To niezwykle ważne. Po kilku tygodniach student może doskonale pamiętać interesującą informację znalezioną w archiwum, ale nie być już w stanie ustalić, z której jednostki archiwalnej pochodziła. W takiej sytuacji ponowne odnalezienie dokumentu może być bardzo czasochłonne.

Dlatego od pierwszego dnia warto prowadzić dokładny rejestr wykorzystanych materiałów.

Nie czytaj wszystkiego od początku do końca

Praca z dokumentacją archiwalną wymaga również umiejętności selekcji. Nie każdy dokument znajdujący się w interesującym nas zespole musi być przydatny. Część materiałów może mieć charakter rutynowy albo dotyczyć spraw zupełnie niezwiązanych z problemem badawczym.

Najpierw warto przeglądać materiały i określać ich przydatność. Dopiero później należy dokładniej analizować dokumenty zawierające istotne informacje.

Szczególną uwagę trzeba zwracać na daty, autorów, adresatów, podpisy, pieczęcie, oznaczenia kancelaryjne oraz kontekst powstania dokumentu. Sama treść pisma może być niewystarczająca do prawidłowej interpretacji. Ważne jest również to, kto dokument stworzył, do kogo go kierował i w jakich okolicznościach powstał.

Może się na przykład zdarzyć, że dokument przedstawia planowane działanie, które nigdy nie zostało zrealizowane. Jeżeli student potraktuje go bezkrytycznie jako opis rzeczywistych wydarzeń, może dojść do błędnych wniosków. Dlatego materiał archiwalny trzeba zawsze interpretować w jego kontekście.

Dokument archiwalny także wymaga weryfikacji

Fakt, że dokument znajduje się w archiwum, nie oznacza automatycznie, że każdą zawartą w nim informację należy uznać za całkowicie obiektywną. Dokumenty były tworzone przez konkretnych ludzi i instytucje, w określonym celu oraz określonych warunkach.

Sprawozdanie instytucji może przedstawiać jej działalność w korzystnym świetle. Protokół może nie zawierać wszystkich wypowiedzi uczestników spotkania. Pismo urzędowe pokazuje określony etap postępowania, ale samo w sobie nie zawsze mówi, jaki był ostateczny rezultat sprawy.

Dlatego szczególnie wartościowe jest porównywanie różnych dokumentów. Jeżeli określone wydarzenie znajduje potwierdzenie w kilku niezależnych źródłach, można znacznie pewniej na jego podstawie wnioskować.

Warto także zestawiać archiwalia z literaturą przedmiotu. Opracowania innych autorów pomagają umieścić dokument w szerszym kontekście i zrozumieć jego znaczenie. Z kolei analiza dokumentu może pozwolić zweryfikować twierdzenia występujące w istniejącej literaturze.

Fotografie, filmy i inne materiały niepisane

Archiwalia nie ograniczają się do dokumentów tekstowych. W zależności od rodzaju zbioru student może natrafić na fotografie, materiały filmowe, nagrania dźwiękowe, mapy czy inną dokumentację.

Takie źródła również mogą mieć dużą wartość badawczą. Fotografia może przedstawiać wygląd konkretnego miejsca lub wydarzenia, mapa pozwala analizować zmiany przestrzenne, a materiały filmowe i dźwiękowe mogą dostarczać informacji niedostępnych w dokumentach pisanych.

Trzeba jednak pamiętać, że również materiały wizualne wymagają interpretacji. Fotografia pokazuje jedynie określony fragment rzeczywistości. Ważne jest ustalenie, kiedy została wykonana, kto jest jej autorem, co przedstawia i w jakim celu powstała.

W pracy naukowej nie należy traktować zdjęcia wyłącznie jako dekoracji. Jeżeli zostaje wykorzystane jako źródło, powinno dostarczać informacji istotnych z punktu widzenia badanego problemu.

Ochrona materiałów archiwalnych

Dokumenty archiwalne często mają charakter unikatowy. W przeciwieństwie do książki wydanej w tysiącach egzemplarzy określony dokument może istnieć tylko w jednej sztuce. Z tego powodu zasady korzystania z archiwaliów bywają bardziej rygorystyczne niż zasady korzystania ze zwykłego księgozbioru bibliotecznego.

Jednym z podstawowych zadań archiwów jest przecież ochrona fizycznego stanu przechowywanych materiałów. Z tego względu niektóre dokumenty mogą być udostępniane w formie kopii, mikrofilmów albo innych reprodukcji zamiast oryginału.

Student powinien przestrzegać zasad określonych przez daną placówkę. Dotyczy to sposobu obchodzenia się z dokumentami, wykonywania kopii, fotografowania czy sporządzania notatek.

Warto również pamiętać, że nie każdy materiał musi być dostępny bez ograniczeń. Możliwość udostępnienia może zależeć od rodzaju dokumentu, jego wieku, stanu zachowania i obowiązujących przepisów. Dlatego dostępność konkretnej dokumentacji najlepiej sprawdzić odpowiednio wcześniej.

Jak prowadzić notatki z kwerendy archiwalnej?

Największym błędem jest robienie notatek bez podawania oznaczenia źródła. Każdy zapis powinien umożliwiać ponowne odnalezienie dokumentu.

Dobrym rozwiązaniem jest prowadzenie dziennika kwerendy. Można zapisywać datę wizyty, nazwę zespołu archiwalnego, sygnaturę przeglądanej jednostki, krótki opis zawartości oraz informacje szczególnie istotne dla pracy.

Jeśli dokument nie zawiera niczego przydatnego, również warto to odnotować. Dzięki temu podczas kolejnej wizyty student nie będzie ponownie zamawiał materiałów, które zostały już sprawdzone.

Można także tworzyć notatki tematyczne. Jeżeli kilka dokumentów dotyczy tego samego zagadnienia, warto oznaczyć je wspólnym hasłem odpowiadającym konkretnemu podrozdziałowi pracy. Później znacznie łatwiej wykorzystać zgromadzony materiał podczas pisania.

Im więcej materiałów zostaje przejrzanych, tym większe znaczenie ma systematyczność. Przy kilkunastu dokumentach można jeszcze wiele rzeczy zapamiętać. Przy kilkuset stronach akt bez dobrego systemu notatek bardzo szybko pojawia się chaos.

Archiwum może zmienić koncepcję pracy

W trakcie kwerendy może się okazać, że zgromadzony materiał nie potwierdza początkowych założeń autora. Nie należy traktować tego jako problemu. Właśnie na tym polega rzeczywista praca badawcza.

Student może odkryć, że zagadnienie wyglądało inaczej, niż wynikało z przeczytanych wcześniej opracowań. Może znaleźć dokumenty pokazujące nieznany aspekt badanego problemu albo zauważyć, że część zakładanych materiałów w ogóle nie zachowała się.

W takiej sytuacji czasami potrzebna jest korekta wcześniejszej koncepcji. Można zmodyfikować zakres analizy, zmienić jeden z podrozdziałów albo inaczej sformułować część wniosków. Nie powinno się natomiast ignorować niewygodnych materiałów tylko dlatego, że nie pasują do pierwotnych założeń.

Źródła mają służyć poznaniu problemu, a nie potwierdzaniu za wszelką cenę przyjętej z góry odpowiedzi.

Korzystanie z archiwów może więc wymagać znacznie więcej czasu niż poszukiwanie literatury w katalogu bibliotecznym, ale jednocześnie daje możliwość dotarcia do wyjątkowo wartościowego materiału. Dobrze przeprowadzona kwerenda pozwala oprzeć pracę na źródłach pierwotnych, samodzielnie analizować dokumenty oraz formułować wnioski wynikające bezpośrednio z badanego materiału.

Najważniejsze jest właściwe przygotowanie. Trzeba dokładnie określić problem badawczy, ustalić, jakiego rodzaju dokumentów się poszukuje, sprawdzić miejsce ich przechowywania oraz konsekwentnie prowadzić notatki z każdego wykorzystanego źródła. Wtedy archiwum przestaje być trudnym do opanowania zbiorem starych dokumentów, a staje się bardzo użytecznym warsztatem pracy autora pracy licencjackiej lub magisterskiej.

Jak korzystać ze zbiorów bibliotecznych podczas pisania pracy dyplomowej?

Pisanie pracy licencjackiej lub magisterskiej bez korzystania ze zbiorów bibliotecznych jest w praktyce bardzo trudne. Biblioteka pozostaje jednym z podstawowych miejsc poszukiwania literatury przedmiotu, nawet jeśli coraz większa część publikacji naukowych jest dziś dostępna w formie elektronicznej. Właśnie w bibliotekach student może dotrzeć do książek, monografii, podręczników, czasopism naukowych, materiałów konferencyjnych, roczników statystycznych oraz wielu innych rodzajów źródeł potrzebnych do przygotowania pracy. Umiejętność korzystania z tych zbiorów jest więc jednym z elementów warsztatu osoby piszącej pracę dyplomową.

Biblioteka nie jest wyłącznie miejscem, w którym wypożycza się książki. Jej zadaniem jest gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie i udostępnianie różnego rodzaju materiałów. Dla studenta najważniejsze jest to, że zbiory są uporządkowane i skatalogowane, dzięki czemu można prowadzić systematyczne poszukiwania literatury dotyczącej konkretnego problemu badawczego. Warto więc nauczyć się korzystać z katalogów, a nie ograniczać poszukiwań do przypadkowych tytułów znalezionych w wyszukiwarce internetowej.

Dobrze przeprowadzone poszukiwania biblioteczne pozwalają nie tylko znaleźć materiały potrzebne do napisania pierwszego rozdziału. Często pomagają również doprecyzować temat pracy, poznać stan badań oraz dostrzec zagadnienia, których student wcześniej nie brał pod uwagę. Czytając jedną wartościową publikację, można natrafić na odwołania do kolejnych autorów, teorii i badań. W ten sposób biblioteka staje się punktem wyjścia do coraz bardziej świadomego i uporządkowanego gromadzenia materiałów.

Jakie materiały można znaleźć w bibliotece?

Zbiory biblioteczne są znacznie bardziej zróżnicowane, niż może się wydawać studentowi rozpoczynającemu pisanie pracy. Najbardziej oczywistą ich część stanowią książki. Wśród nich znajdują się podręczniki, monografie, słowniki, encyklopedie, skrypty, materiały konferencyjne i różnego rodzaju opracowania specjalistyczne. Każda z tych publikacji może pełnić inną funkcję podczas przygotowywania pracy.

Podręcznik jest zwykle dobrym punktem wyjścia do poznania podstawowej terminologii i uporządkowania wiedzy dotyczącej danego zagadnienia. Nie zawsze powinien jednak stanowić główne źródło bardziej pogłębionej analizy. Jeżeli student przygotowuje pracę magisterską, powinien sięgać także do monografii i artykułów naukowych, które przedstawiają znacznie bardziej szczegółowe ujęcia problemów.

Monografia poświęcona konkretnemu zagadnieniu może być szczególnie cenna, ponieważ autor analizuje w niej określony problem znacznie dokładniej niż w podręczniku obejmującym całą dziedzinę. Przy pracy dotyczącej ryzyka kredytowego podręcznik z bankowości może pomóc zrozumieć podstawowe pojęcia, ale znacznie więcej szczegółowych informacji znajdziemy w publikacji poświęconej bezpośrednio zarządzaniu ryzykiem bankowym.

W bibliotekach przechowywane są również roczniki statystyczne. Mogą one stanowić bardzo ważny materiał w pracach z ekonomii, finansów, administracji czy nauk społecznych. Dane statystyczne pozwalają przedstawiać zmiany zachodzące w czasie, porównywać określone jednostki i analizować skalę zjawisk. Student powinien jednak pamiętać, że samo zamieszczenie tabeli z danymi nie jest jeszcze analizą. Dane trzeba później odpowiednio zinterpretować i odnieść do problemu pracy.

Czasopisma naukowe jako źródło aktualnej wiedzy

Szczególnie ważną częścią zbiorów bibliotecznych są czasopisma naukowe i fachowe. W wielu dziedzinach to właśnie artykuły publikowane w czasopismach pozwalają poznać najnowszy stan badań. Książka wymaga stosunkowo długiego procesu przygotowania i wydania, dlatego informacje zawarte w monografii mogą być mniej aktualne niż wyniki badań opublikowane niedawno w artykule naukowym.

Czasopisma przydają się również wtedy, gdy temat pracy jest stosunkowo wąski. Może się zdarzyć, że nie istnieje książka poświęcona dokładnie badanemu zagadnieniu, natomiast opublikowano wiele artykułów dotyczących poszczególnych jego aspektów. Student powinien więc od początku przyzwyczajać się do wyszukiwania nie tylko tytułów książek, ale również artykułów.

Warto szczególnie zwracać uwagę na periodyki związane bezpośrednio z kierunkiem studiów. Student finansów powinien sprawdzić czasopisma ekonomiczne i finansowe, osoba pisząca pracę z pedagogiki czasopisma pedagogiczne, a student prawa specjalistyczne periodyki prawnicze. W ten sposób można dotrzeć do publikacji znacznie bardziej szczegółowych niż ogólne opracowania podręcznikowe.

W bibliotekach można spotkać również wydawnictwa zbiorowe ukazujące się w kolejnych tomach oraz serie wydawnicze poświęcone konkretnej dziedzinie wiedzy. Takie publikacje bywają bardzo wartościowe, ponieważ skupiają teksty specjalistów zajmujących się określoną problematyką. Nie należy więc ograniczać poszukiwań wyłącznie do pojedynczych książek jednego autora.

Jak korzystać z katalogów bibliotecznych?

Jedną z najważniejszych umiejętności podczas pracy z biblioteką jest posługiwanie się katalogiem. Katalog jest uporządkowanym wykazem książek, czasopism i innych dokumentów znajdujących się w zbiorach. Dzięki niemu można sprawdzić, czy biblioteka posiada konkretną publikację, gdzie się ona znajduje i czy jest obecnie dostępna.

Tradycyjnie katalogi dzielono przede wszystkim na alfabetyczne i rzeczowe. Katalog alfabetyczny pozwalał wyszukiwać publikacje przede wszystkim według nazwiska autora albo tytułu. Katalog rzeczowy umożliwiał natomiast odnalezienie materiałów związanych z określonym tematem. Współczesne katalogi elektroniczne znacznie rozszerzyły te możliwości.

Student może wyszukiwać publikacje według autora, tytułu, słów kluczowych czy określonych fragmentów opisu. To szczególnie ważne wtedy, gdy nie zna jeszcze konkretnych tytułów. Jeśli praca dotyczy kultury organizacyjnej, można rozpocząć poszukiwania właśnie od tego hasła. Następnie warto próbować pojęć pokrewnych, takich jak wartości organizacyjne, klimat organizacyjny, zarządzanie kulturą czy zachowania organizacyjne.

Nie należy jednak ograniczać się do jednego słowa kluczowego. Autorzy mogą stosować różną terminologię, a poszczególne katalogi mogą przypisywać publikacjom odmienne hasła. Jeśli pierwsze wyszukiwanie daje niewiele wyników, warto spróbować pojęć szerszych, węższych albo synonimicznych.

Dobrą praktyką jest także zapisywanie nazwisk autorów pojawiających się w kilku publikacjach. Jeśli określony badacz wielokrotnie występuje w literaturze dotyczącej danego problemu, warto sprawdzić jego pozostałe prace. W ten sposób poszukiwania przestają być przypadkowe i zaczynają przypominać stopniowe budowanie mapy literatury przedmiotu.

Nie ograniczaj się do jednej biblioteki

Biblioteka uczelniana powinna być naturalnym pierwszym miejscem poszukiwań, ale nie zawsze posiada wszystkie potrzebne publikacje. Temat pracy może wymagać sięgnięcia do większych bibliotek naukowych, bibliotek specjalistycznych albo zbiorów innych uczelni.

Jeżeli konkretnej książki nie ma w bibliotece macierzystej, nie należy od razu z niej rezygnować. Warto sprawdzić katalogi innych bibliotek. Może się okazać, że potrzebna pozycja znajduje się w innej bibliotece w tym samym mieście albo w większej bibliotece naukowej.

Istnieje również możliwość korzystania z wypożyczalni międzybibliotecznej. Rozwiązanie to pozwala sprowadzić określone materiały z innej biblioteki, jeżeli nie są dostępne na miejscu. Jest to szczególnie pomocne przy mniej popularnych publikacjach, starszych książkach czy specjalistycznych opracowaniach.

W przypadku bardziej wymagających tematów student może więc korzystać z kilku różnych bibliotek. Nie powinno się traktować tego jako wyjątkowej sytuacji. Poszukiwanie materiałów jest częścią procesu badawczego, a miejsce przechowywania źródła nie ma znaczenia, jeśli publikacja jest potrzebna do rzetelnego opracowania problemu.

Czytelnia jest równie ważna jak wypożyczalnia

Nie wszystkie materiały biblioteczne można zabrać do domu. Część publikacji udostępniana jest wyłącznie na miejscu, w czytelni. Dotyczy to zwłaszcza materiałów szczególnie cennych, rzadkich, trudno dostępnych albo należących do księgozbioru podręcznego.

Student nie powinien zniechęcać się tym ograniczeniem. Praca w czytelni może być bardzo efektywna, jeśli wcześniej wiadomo, czego się szuka. Warto wtedy przygotować listę zagadnień, które trzeba sprawdzić, i na bieżąco sporządzać notatki.

Szczególnie ważne jest dokładne zapisywanie danych bibliograficznych. Należy zanotować autora, tytuł, miejsce i rok wydania, a przy artykule również tytuł czasopisma, numer oraz potrzebne strony. Jeżeli student zrobi jedynie notatkę z interesującą informacją, ale nie zapisze, skąd ona pochodzi, później może mieć duży problem z przygotowaniem przypisu.

To samo dotyczy fotografowania albo kopiowania fragmentów książek. Sam obraz strony niewiele pomoże, jeśli po kilku tygodniach nie będzie wiadomo, z jakiej publikacji pochodzi. Dlatego każdą serię notatek czy kopii najlepiej od razu oznaczać podstawowymi danymi źródła.

Warto korzystać z pomocy bibliotekarzy

Studenci często traktują pracowników biblioteki wyłącznie jako osoby wydające zamówione książki. Tymczasem bibliotekarz, szczególnie pracownik informacji naukowej, może bardzo pomóc w wyszukiwaniu literatury.

Jeżeli student ma trudność z odnalezieniem materiałów dotyczących konkretnego zagadnienia, warto zapytać, z jakich katalogów, baz albo innych narzędzi może skorzystać. Pracownicy bibliotek znają strukturę zbiorów oraz sposoby wyszukiwania znacznie lepiej niż osoba, która pojawia się tam tylko przy okazji pisania pracy.

Może się również okazać, że biblioteka posiada dostęp do materiałów, których student nie znalazł podczas samodzielnych poszukiwań. Dotyczy to zwłaszcza czasopism elektronicznych, baz naukowych i zasobów udostępnianych wyłącznie użytkownikom danej uczelni.

Pytanie bibliotekarza o pomoc nie jest oznaką braku samodzielności. Przeciwnie, umiejętność korzystania z różnych źródeł informacji jest elementem pracy badawczej. Samodzielność nie polega na tym, aby wszystko odnajdywać bez niczyjej pomocy, lecz na świadomym wykorzystywaniu dostępnych narzędzi.

Zbiory specjalne i mniej typowe materiały

Niektóre tematy wymagają korzystania z materiałów innych niż typowe książki czy czasopisma. Biblioteki mogą przechowywać stare druki, rękopisy, manuskrypty, zbiory kartograficzne, nuty, dokumenty audiowizualne, mikrofilmy czy literaturę patentową.

W większości typowych prac licencjackich takie materiały nie będą potrzebne. Jednak w określonych dziedzinach mogą stać się podstawowym źródłem. Praca z historii, historii sztuki, literaturoznawstwa czy innych dziedzin humanistycznych może wymagać sięgnięcia właśnie do takich zbiorów.

Biblioteki przechowują również szczególnie cenne i unikatowe egzemplarze, których udostępnianie podlega dodatkowym ograniczeniom. W takich przypadkach konieczne może być uzyskanie odpowiedniego pozwolenia albo korzystanie z materiału w ściśle określonych warunkach.

Dlatego przy nietypowym temacie dobrze jest odpowiednio wcześnie ustalić, gdzie znajdują się potrzebne źródła i jakie są zasady dostępu do nich. Pozostawienie takich poszukiwań na ostatnie tygodnie może spowodować poważne trudności.

Jak nie zgubić się w zgromadzonej literaturze?

Biblioteka może dostarczyć bardzo dużej liczby materiałów i właśnie wtedy pojawia się kolejny problem: jak nad nimi zapanować. Student powinien od początku prowadzić własny system ewidencji literatury.

Nie wystarczy zapamiętać, że jakaś książka „była przydatna”. Po kilku miesiącach trudno będzie przypomnieć sobie, czego dokładnie dotyczyła. Warto zapisywać przy każdej publikacji krótką informację o jej przydatności. Jedna może zawierać dobre definicje, druga szczegółową klasyfikację, trzecia wyniki badań, a czwarta krytyczne spojrzenie na określoną koncepcję.

Jeszcze lepiej przypisywać źródła od razu do konkretnych części planowanej pracy. Jeżeli monografia będzie potrzebna do pierwszego rozdziału, można to zaznaczyć. Jeśli artykuł dotyczy bezpośrednio części badawczej, warto umieścić go w osobnej grupie.

Takie porządkowanie sprawia, że późniejsze pisanie jest znacznie łatwiejsze. Zamiast rozpoczynać każdy rozdział od ponownego przeszukiwania całej literatury, autor ma już przygotowany zestaw materiałów związanych z konkretnym zagadnieniem.

Biblioteka jako początek dalszych poszukiwań

Największą wartością zbiorów bibliotecznych nie jest tylko liczba zgromadzonych publikacji. Biblioteka pozwala prowadzić poszukiwania w sposób uporządkowany. Jedna książka prowadzi do kolejnej poprzez bibliografię, artykuł wskazuje wcześniejsze badania, a nazwisko autora otwiera drogę do następnych publikacji.

W ten sposób stopniowo powstaje baza literatury naprawdę związanej z problemem pracy. Student przestaje wyszukiwać przypadkowe informacje i zaczyna rozpoznawać najważniejszych autorów, podstawowe opracowania oraz najczęściej pojawiające się koncepcje.

Nie powinno się więc traktować biblioteki jako miejsca odwiedzanego jednorazowo na początku seminarium. Poszukiwania literatury trwają właściwie przez cały okres przygotowywania pracy. Podczas pisania mogą pojawić się nowe problemy, wymagające dotarcia do dodatkowych materiałów. Czasami dopiero po przeczytaniu kilku publikacji autor orientuje się, że powinien uzupełnić określony fragment o inne źródła.

Systematyczne korzystanie ze zbiorów bibliotecznych pomaga więc zarówno w gromadzeniu literatury, jak i w rozwijaniu samej koncepcji pracy. Pozwala poznać dotychczasowe badania, zweryfikować własne pomysły i dotrzeć do materiałów, które mogą stanowić podstawę samodzielnej analizy.

Warto nauczyć się korzystać z katalogów, sprawdzać różne rodzaje wydawnictw, sięgać do czasopism naukowych i nie ograniczać się do zasobów jednej biblioteki. Trzeba również pamiętać o systematycznym zapisywaniu danych znalezionych publikacji oraz porządkowaniu ich według potrzeb poszczególnych części pracy. Takie podejście sprawia, że biblioteka przestaje być jedynie miejscem wypożyczania książek, a staje się rzeczywistym warsztatem pracy osoby przygotowującej pracę dyplomową.

Jak opisać metodę badawczą wykorzystaną w pracy dyplomowej?

W pracy licencjackiej lub magisterskiej samo zgromadzenie odpowiednich materiałów nie wystarcza. Student powinien również wyjaśnić, w jaki sposób zamierza je analizować i jaką drogą będzie dochodził do odpowiedzi na postawiony wcześniej problem badawczy. Temu właśnie służy określenie metody badawczej. Jest ona jednym z podstawowych elementów koncepcji pracy, ponieważ porządkuje postępowanie autora i pokazuje, w jaki sposób będzie on rozpoznawał badane zagadnienie. Metoda nie powinna więc pojawiać się w pracy jako przypadkowo dodany termin mający nadać opracowaniu bardziej naukowy charakter. Musi wynikać z problemu, przedmiotu badań i rodzaju zgromadzonego materiału.

Metodę badawczą można rozumieć jako zespół czynności i zabiegów prowadzących do rozpoznania określonego problemu. Obejmuje ona zarówno sposób myślenia o badanym zagadnieniu, jak i konkretne działania podejmowane podczas prowadzenia badań. W tym znaczeniu metoda wyznacza drogę, którą autor przechodzi od sformułowania problemu do uzyskania wyników oraz wyciągnięcia wniosków. Powinna być przy tym uzasadniona z punktu widzenia charakteru pracy, a stosowane czynności powinny być uporządkowane i możliwe do powtórzenia.

Dlaczego metoda badawcza jest potrzebna?

Każda praca dyplomowa dotyczy określonego problemu. Samo przedstawienie informacji znalezionych w książkach czy dokumentach nie wyjaśnia jednak jeszcze, w jaki sposób autor analizował badane zagadnienie. Metoda pozwala odpowiedzieć na pytanie, jak prowadzono postępowanie badawcze.

Jeżeli student analizuje określone zjawisko, musi przyjąć pewien sposób jego poznawania. W jednej dyscyplinie podstawą może być analiza określonych regulacji i instytucji, w innej obserwacja, pomiar albo wykorzystanie danych statystycznych. Nie istnieje jeden uniwersalny sposób prowadzenia badań, który można zastosować w każdej pracy.

Właśnie dlatego metodyka pracy powinna być związana z dziedziną nauki, w ramach której powstaje opracowanie. Inne narzędzia będą odpowiednie w pedagogice, inne w politologii, jeszcze inne w zarządzaniu. Student nie powinien zatem wybierać metody tylko dlatego, że spotkał jej nazwę w innej pracy dyplomowej. Najpierw trzeba ustalić charakter własnego problemu, a następnie dobrać sposób jego rozpoznania.

Opis metody pokazuje także, że kolejne działania autora nie były przypadkowe. Czytelnik może dzięki temu zrozumieć, dlaczego wykorzystano określony materiał i w jaki sposób uzyskano przedstawione w pracy rezultaty.

Metoda badawcza w znaczeniu szerokim i wąskim

Przy opisywaniu metodologii warto zwrócić uwagę na dwa sposoby rozumienia metody badawczej. Można mówić o metodzie w znaczeniu szerokim oraz w znaczeniu węższym.

W szerokim ujęciu metoda badawcza odnosi się do charakteru i zakresu prowadzonych badań. Chodzi zatem o ogólne określenie sposobu, w jaki autor podchodzi do badanego problemu. Tak rozumiana metoda wyznacza zasadniczą drogę postępowania.

W znaczeniu węższym metoda odnosi się natomiast do konkretnych, powtarzalnych sposobów wykonywania poszczególnych zadań związanych z badaniem. Takie ujęcie jest bardziej szczegółowe i dotyczy konkretnych czynności wykorzystywanych w ramach przyjętego sposobu postępowania.

Metoda w znaczeniu wąskim bywa określana także jako technika badawcza. Rozróżnienie to jest ważne, ponieważ student może czasami używać zamiennie pojęć „metoda” i „technika”, nie zdając sobie sprawy, że odnoszą się one do różnych poziomów postępowania badawczego. Metoda może mieć charakter bardziej ogólny, natomiast technika wskazuje konkretniejszy sposób realizacji badania.

Podczas przygotowywania pracy dobrze jest więc dokładnie ustalić, co autor ma na myśli, używając określonego terminu. Samo wymienienie kilku nazw metod nie zastępuje wyjaśnienia, jak były one rozumiane i wykorzystane.

Metoda powinna odpowiadać dyscyplinie naukowej

Nie wszystkie metody można stosować w każdym obszarze wiedzy. Poszczególne dyscypliny wypracowały własne sposoby prowadzenia badań, wynikające z charakteru przedmiotu, którym się zajmują. Zróżnicowanie metod jest więc naturalną konsekwencją różnorodności problemów badawczych.

W pedagogice przykładem mogą być testy osiągnięć szkolnych albo eksperyment pedagogiczny. Są one związane ze specyfiką badań prowadzonych w tej dziedzinie. W politologii może znaleźć zastosowanie analiza instytucjonalno-prawna, pozwalająca badać funkcjonowanie instytucji oraz związane z nimi regulacje. W zarządzaniu wykorzystuje się między innymi metodę księgową czy statystykę powszechną.

Już te przykłady pokazują, dlaczego nie da się stworzyć jednej listy metod odpowiednich dla wszystkich prac dyplomowych. To, co będzie właściwe dla studenta pedagogiki, nie musi mieć zastosowania w pracy z politologii czy zarządzania.

Dlatego przed opisaniem metody należy uwzględnić specyfikę kierunku studiów, przedmiot pracy oraz charakter materiału. Wybór powinien być merytorycznie uzasadniony, a nie oparty na przekonaniu, że w każdej pracy trzeba zastosować taki sam schemat metodologiczny.

Najpierw problem, później metoda

Kolejność ma tutaj duże znaczenie. Student nie powinien rozpoczynać od wyboru metody, a dopiero później szukać problemu, do którego można ją zastosować. Metoda jest narzędziem służącym poznaniu określonego problemu, dlatego powinna zostać dobrana właśnie do niego.

Jeżeli problem wymaga przede wszystkim teoretycznego rozważenia określonych zależności, sposób postępowania będzie inny niż w sytuacji, gdy podstawą pracy ma być obserwacja rzeczywistości albo pomiar określonych zjawisk. Jeszcze inaczej będzie wyglądała analiza instytucji i związanych z nimi regulacji.

Dobrze dobrana metoda pomaga uporządkować cały proces badawczy. Student wie wtedy, jakiego materiału potrzebuje, jak powinien go opracować i w jaki sposób przejść od zebranych informacji do wniosków.

Źle dobrana metoda może natomiast prowadzić do problemów już podczas pisania. Autor zaczyna wtedy wykonywać czynności, które nie dostarczają informacji potrzebnych do rozwiązania głównego problemu. Może również zebrać materiał, którego później nie potrafi odpowiednio wykorzystać.

Warto więc już na etapie przygotowywania koncepcji pracy zastanowić się nie tylko nad tym, co będzie badane, lecz także nad tym, w jaki sposób zostanie to zbadane.

Metody ogólne i szczegółowe

Jednym ze sposobów klasyfikowania metod jest podział ze względu na stopień ich ogólności. Można wówczas mówić o metodach ogólnych oraz szczegółowych.

Metody ogólne mają szerszy zakres zastosowania. Nie są ściśle związane wyłącznie z jednym bardzo wąskim rodzajem badań. Dzięki większemu stopniowi ogólności mogą być przydatne również w innych obszarach i dyscyplinach.

Metody szczegółowe mają bardziej wyspecjalizowany charakter. Odnoszą się do konkretnych problemów albo sposobów ich rozwiązywania. Ich wykorzystanie jest więc ściślej związane ze specyfiką badanego zagadnienia.

Stopień ogólności metody ma znaczenie także w przypadku prac o charakterze interdyscyplinarnym. Jeżeli temat znajduje się na pograniczu kilku dziedzin, autor może korzystać z metod umożliwiających analizowanie problemu z więcej niż jednego punktu widzenia.

Nie oznacza to jednak, że większa ogólność metody jest automatycznie zaletą. Metoda powinna przede wszystkim odpowiadać zadaniu badawczemu. Czasem potrzebne jest szersze podejście, innym razem znacznie bardziej szczegółowe.

Metody poznawcze i użytkowe

Innego podziału metod można dokonać, biorąc pod uwagę cel, któremu mają służyć. W takim ujęciu można wyróżnić metody poznawcze oraz użytkowe.

Metody poznawcze służą przede wszystkim zdobywaniu wiedzy o określonym problemie. Ich zasadniczym zadaniem jest rozpoznanie badanego zjawiska, jego cech, właściwości albo zależności.

Metody użytkowe mają bardziej praktyczny charakter. Są związane z wykorzystaniem uzyskanej wiedzy do określonych celów. W takim przypadku badanie nie kończy się na samym poznaniu zjawiska, lecz może prowadzić do wniosków przydatnych w praktycznym działaniu.

Rozróżnienie to warto uwzględnić podczas określania charakteru pracy dyplomowej. Niektóre opracowania będą koncentrowały się głównie na poznaniu i wyjaśnieniu problemu. Inne mogą mieć wyraźniejsze znaczenie praktyczne i zmierzać do sformułowania wniosków użytecznych dla określonego obszaru działalności.

Student powinien zatem zdawać sobie sprawę, jaki cel ma jego postępowanie badawcze. Ułatwia to nie tylko dobór metody, ale również właściwe sformułowanie celu pracy oraz późniejsze przedstawienie wniosków.

Metody teoretyczne i empiryczne

Kolejny ważny podział obejmuje metody teoretyczne i empiryczne. W tym przypadku kryterium wiąże się ze strukturą albo przedmiotem poznania.

Metody teoretyczne odnoszą się między innymi do formułowania hipotez modelowych, dedukcji i wnioskowania. Badacz pracuje więc przede wszystkim na poziomie rozumowania, tworzenia konstrukcji teoretycznych oraz wyprowadzania konsekwencji z przyjętych założeń.

Metody empiryczne są natomiast skierowane na rzeczywistość poddawaną bezpośredniemu poznaniu. Mogą opierać się na jej obserwacji albo dokonywaniu odpowiednich pomiarów.

To rozróżnienie pokazuje, że sposób przygotowania pracy zależy również od rodzaju stawianych pytań. Niektóre problemy wymagają przede wszystkim analizy teoretycznej, inne zaś odnoszą się do zjawisk, które można obserwować lub mierzyć.

Nie należy traktować tych dwóch podejść jako konkurencyjnych. Wynikają one po prostu z różnego charakteru problemów badawczych. Najważniejsze jest zachowanie zgodności między celem pracy, przedmiotem poznania i sposobem prowadzenia badań.

Jak napisać opis metody w pracy?

Opis metody badawczej nie powinien ograniczać się do jednego zdania zawierającego jej nazwę. Student powinien wyjaśnić, jaki sposób postępowania przyjął oraz dlaczego odpowiada on problemowi przedstawionemu w pracy.

Przede wszystkim trzeba wskazać, czego dotyczą badania. Następnie należy określić charakter zastosowanego sposobu postępowania i pokazać, jak został wykorzystany do rozpoznania problemu. Jeśli autor posługuje się konkretną techniką, jej funkcja również powinna być zrozumiała.

Opis musi być powiązany z rzeczywistymi działaniami. Nie ma sensu wymieniać metod, których później w pracy nie zastosowano. Rozbudowana lista terminów metodologicznych nie świadczy o wyższym poziomie opracowania, jeżeli nie wiadomo, w jaki sposób odnoszą się one do przeprowadzonych badań.

Najważniejsza jest zgodność pomiędzy deklaracją i praktyką. Jeżeli student wskazuje określony sposób postępowania, dalsza część pracy powinna pokazywać, że rzeczywiście się nim posługiwał.

Nie warto komplikować metodologii bez potrzeby

Studenci czasami obawiają się, że opis metodologii wygląda zbyt skromnie. W rezultacie zaczynają dodawać kolejne nazwy metod i technik, nawet jeśli nie potrafią jednoznacznie wskazać, gdzie zostały zastosowane. Takie rozwiązanie nie poprawia pracy.

Metodologia powinna być adekwatna do rzeczywiście przeprowadzonych badań. Jeżeli rozwiązanie problemu wymaga określonego sposobu postępowania, należy go opisać jasno i dokładnie. Nie ma potrzeby sztucznie zwiększać liczby zastosowanych metod.

Trzeba również pamiętać, że różne dziedziny mają własny warsztat badawczy. Nie należy mechanicznie kopiować części metodologicznej z pracy napisanej na innym kierunku. To, co jest oczywiste w pedagogice, może nie mieć zastosowania w politologii, a rozwiązania właściwe dla zarządzania nie muszą być odpowiednie dla zupełnie innego rodzaju problemu.

Znacznie lepiej skoncentrować się na dokładnym wyjaśnieniu własnego sposobu postępowania.

Metoda jako część całej koncepcji badawczej

Opis metody należy widzieć jako jeden z elementów całej koncepcji pracy. Najpierw student określa obszar badawczy, następnie wybiera i definiuje problem, formułuje temat, gromadzi odpowiedni materiał, poddaje go weryfikacji, selekcji i klasyfikacji, a następnie wskazuje sposób, w jaki będzie prowadził dalsze badanie.

Poszczególne elementy powinny być ze sobą powiązane. Problem wpływa na dobór materiału, rodzaj materiału wpływa na sposób jego analizy, a przyjęta metoda prowadzi do rezultatów, na podstawie których formułowane są końcowe wnioski.

Dzięki temu metoda nie jest dodatkiem umieszczonym w jednym akapicie tylko dlatego, że wymagają tego zasady przygotowywania pracy. Staje się rzeczywistym elementem postępowania badawczego.

Przed ostatecznym opisaniem metodologii warto więc sprawdzić, czy można jasno odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań: jaki problem jest badany, jaki jest charakter prowadzonych badań, jakie konkretne działania służą rozpoznaniu problemu oraz dlaczego właśnie taki sposób postępowania został przyjęty. Jeżeli odpowiedzi są spójne, opis metody będzie naturalnie wynikał z całej konstrukcji pracy.

Dobrze dobrana i właściwie opisana metoda badawcza pomaga pokazać, że praca dyplomowa nie jest przypadkowym zestawieniem informacji. Autor posiada określony problem, zgromadził materiał potrzebny do jego rozpoznania i wie, w jaki sposób powinien z nim pracować. Właśnie takie uporządkowane postępowanie stanowi podstawę przejścia od samego zbierania wiadomości do świadomego prowadzenia pracy o charakterze naukowym.